Czy przy otwarciu testamentu obowiązkowa jest obecność spadkobierców?

Otwarcie testamentu a poświadczenie dziedziczenia

W praktyce często myli się dwie różne czynności: otwarcie i ogłoszenie testamentu oraz stwierdzenie, kto nabył spadek. To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie dla osoby, która mieszka za granicą i nie może przyjechać do Polski.

Zgodnie z art. 649 Kodeksu postępowania cywilnego sąd albo notariusz otwiera i ogłasza testament, gdy ma dowód śmierci spadkodawcy. O terminie tej czynności nie zawiadamia się osób zainteresowanych, choć mogą być przy niej obecne. Oznacza to, że przy samym otwarciu i ogłoszeniu testamentu obecność spadkobierców nie jest warunkiem ważności tej czynności.

Inaczej wygląda notarialne poświadczenie dziedziczenia. Jeżeli rodzina chce załatwić całą sprawę u notariusza i uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia, notariusz musi najpierw spisać protokół dziedziczenia zgodnie z przepisami Prawa o notariacie. W tej procedurze udział osób zainteresowanych ma zasadnicze znaczenie.

Kto musi uczestniczyć w notarialnym poświadczeniu dziedziczenia?

Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia ustawowego albo testamentowego, ale tylko wtedy, gdy spełnione są warunki z rozdziału 3a Prawa o notariacie. Nie dotyczy to dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych, przy których konieczna może być droga sądowa. Zgodnie z art. 95aa tej ustawy osobami zainteresowanymi są osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, a także osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne.

Dlatego w sprawie, w której mama powołała w testamencie jednego syna do całości spadku, drugi syn albo córka nadal mogą być osobami zainteresowanymi jako potencjalni spadkobiercy ustawowi. Nie chodzi o to, że taka osoba dziedziczy mimo testamentu, lecz o to, że notariusz musi ustalić pełny krąg osób, które mogłyby wchodzić w rachubę przy dziedziczeniu, oraz odebrać od nich istotne oświadczenia.

Art. 95b Prawa o notariacie stanowi, że przed sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób zainteresowanych, z uwzględnieniem art. 95ca. Jeżeli okaże się, że przy sporządzaniu protokołu nie uczestniczą wszystkie wymagane osoby albo są wątpliwości co do testamentów, kręgu spadkobierców, jurysdykcji lub prawa właściwego, notariusz powinien odmówić sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia.

Ważne jest także to, że notarialne poświadczenie dziedziczenia wymaga zgodnej, niespornej sytuacji. Jeżeli ktoś kwestionuje testament, podnosi zarzuty co do jego ważności albo istnieje spór co do kręgu spadkobierców, sprawa powinna trafić do sądu.

Czy osoba mieszkająca za granicą musi przyjechać do Polski?

Nie zawsze trzeba stawiać się u tego samego notariusza w tym samym dniu, ale nie oznacza to pełnego załatwienia sprawy bez osobistego udziału. Aktualne przepisy przewidują rozwiązanie w postaci projektu protokołu dziedziczenia. Na podstawie art. 95ca Prawa o notariacie notariusz może sporządzić projekt protokołu dziedziczenia, a osoba zainteresowana może następnie w oświadczeniu złożonym przed notariuszem, który sporządził projekt, albo przed innym notariuszem potwierdzić dane z projektu i wyrazić zgodę na spisanie protokołu zgodnie z tym projektem.

W praktyce oznacza to, że osoba mieszkająca za granicą powinna zapytać prowadzącego notariusza, czy w danej sprawie możliwe jest zastosowanie tej procedury. Jeżeli osoba zainteresowana jest poza Polską, czasem rozważa się czynność przed konsulem RP, ale tylko wtedy, gdy konsul może dokonać odpowiedniej czynności notarialnej i posiada wymagane upoważnienie. Nie każda placówka i nie każda sytuacja pozwala na takie rozwiązanie, dlatego trzeba to wcześniej potwierdzić.

Jeżeli notariusz nie chce albo nie może przeprowadzić sprawy w tym trybie, realną alternatywą pozostaje sądowe postępowanie spadkowe. Przy wyborze drogi postępowania warto porównać stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz, bo przy pobycie za granicą najważniejsze są nie tylko czas i koszt, ale też możliwość skutecznego działania bez przyjazdu do Polski.

Czy można działać przez pełnomocnika?

Przy notarialnym akcie poświadczenia dziedziczenia pełnomocnictwo co do zasady nie zastępuje osobistego udziału osoby zainteresowanej w czynnościach wymaganych do sporządzenia protokołu dziedziczenia. Notariusz musi odebrać określone oświadczenia od osób zainteresowanych i ustalić, czy nie zachodzą przeszkody do sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia.

Pełnomocnik może pomóc organizacyjnie, np. zgromadzić dokumenty, kontaktować się z kancelarią, odebrać informacje albo reprezentować stronę w sądzie. Nie oznacza to jednak, że może w pełni zastąpić osobę zainteresowaną przy czynności, od której zależy sporządzenie notarialnego poświadczenia dziedziczenia.

Czy odrzucenie spadku rozwiązuje problem?

Art. 95aa § 2 Prawa o notariacie przewiduje, że odrzucenie spadku lub zapisu windykacyjnego oraz uznanie za niegodnego powoduje utratę statusu osoby zainteresowanej. Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie osoba pominięta w testamencie może po prostu odrzucić spadek po to, aby nie pojawiać się u notariusza.

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Jeżeli z testamentu wynika, że do całości spadku powołano inną osobę, a testament nie został skutecznie podważony, osoba pominięta w testamencie nie ma aktualnego tytułu powołania do spadku jako spadkobierca. Odrzucenie spadku na zapas może więc okazać się nieskuteczne.

Inaczej mogłoby być, gdyby testament okazał się nieważny, spadkobierca testamentowy odrzucił spadek albo pojawiła się inna okoliczność powodująca dziedziczenie ustawowe. Wtedy termin sześciomiesięczny należałoby liczyć od chwili, w której dana osoba dowiedziała się o swoim rzeczywistym tytule powołania. To zawsze wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego.

Kiedy pozostaje sądowe stwierdzenie nabycia spadku?

Droga sądowa jest właściwa zwłaszcza wtedy, gdy nie da się zebrać wszystkich osób zainteresowanych u notariusza, nie ma zgody co do treści testamentu, występują wątpliwości co do kręgu spadkobierców albo notariusz odmawia sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może złożyć osoba mająca interes prawny, np. spadkobierca testamentowy, który chce uregulować własność mieszkania.

Sąd w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy testamentowi i ustawowi. Wezwanie do udziału w sprawie nie zawsze oznacza, że każda osoba musi fizycznie przyjechać do Polski. Uczestnik może złożyć pisemne stanowisko, ustanowić pełnomocnika do sprawy albo uczestniczyć w zakresie dopuszczonym przez sąd. To odróżnia postępowanie sądowe od notarialnego poświadczenia dziedziczenia, które jest możliwe tylko przy spełnieniu ścisłych wymogów notarialnych.

Co zrobić praktycznie krok po kroku?

Jeżeli testament notarialny powołuje jednego spadkobiercę, a pozostali spadkobiercy ustawowi mieszkają za granicą, warto działać w następującej kolejności:

• ustalić, czy notariusz mówi o samym otwarciu i ogłoszeniu testamentu, czy o akcie poświadczenia dziedziczenia,
• poprosić notariusza o ocenę, czy możliwy jest projekt protokołu dziedziczenia z art. 95ca Prawa o notariacie,
• sprawdzić, czy osoba mieszkająca za granicą może złożyć wymagane oświadczenie przed innym notariuszem albo ewentualnie przed konsulem RP,
• zgromadzić akty stanu cywilnego, akt zgonu, wypis testamentu, dane spadkobierców i informacje o ewentualnych wcześniejszych postępowaniach spadkowych,
• jeżeli procedura notarialna nie jest możliwa, przygotować wniosek do sądu o stwierdzenie nabycia spadku.

FAQ

Czy przy otwarciu testamentu muszą być obecni spadkobiercy?

Nie. Przy samym otwarciu i ogłoszeniu testamentu obecność spadkobierców nie jest obowiązkowa. Sąd albo notariusz może otworzyć i ogłosić testament po przedstawieniu dowodu śmierci spadkodawcy.

Dlaczego notariusz wymaga obecności osoby pominiętej w testamencie?

Bo przy akcie poświadczenia dziedziczenia notariusz musi uwzględnić wszystkie osoby zainteresowane. Dziecko spadkodawcy, nawet pominięte w testamencie, zwykle należy do kręgu spadkobierców ustawowych, więc może być osobą zainteresowaną w rozumieniu Prawa o notariacie.

Czy można uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia bez przyjazdu wszystkich osób do jednej kancelarii?

Czasem tak, jeżeli notariusz zastosuje procedurę projektu protokołu dziedziczenia z art. 95ca Prawa o notariacie. Osoba zainteresowana może wtedy potwierdzić dane z projektu przed innym notariuszem, a w określonych sytuacjach można badać także możliwość czynności przed konsulem RP.

Czy pełnomocnik może zastąpić spadkobiercę u notariusza?

Przy notarialnym poświadczeniu dziedziczenia pełnomocnik nie zastępuje co do zasady osobistego udziału osoby zainteresowanej w czynnościach wymaganych do protokołu dziedziczenia. Może natomiast pomóc w przygotowaniu dokumentów albo reprezentować uczestnika w postępowaniu sądowym.

Czy osoba pominięta w testamencie może odrzucić spadek, aby nie iść do notariusza?

Nie zawsze. Odrzucenie spadku składa osoba, która dowiedziała się o swoim tytule powołania do spadku. Jeżeli ważny testament powołuje wyłącznie inną osobę, osoba pominięta w testamencie może nie mieć aktualnego tytułu powołania, więc odrzucenie spadku na zapas może być bezskuteczne.

Kiedy lepsza jest sprawa spadkowa w sądzie?

Droga sądowa jest właściwa, gdy nie można spełnić wymogów notarialnych, ktoś mieszka za granicą i nie da się zastosować projektu protokołu, istnieje spór o testament albo notariusz ma wątpliwości co do kręgu spadkobierców. W sądzie uczestnik może zwykle działać pisemnie albo przez pełnomocnika, zależnie od decyzji sądu i przebiegu sprawy.

Podsumowanie

Przy samym otwarciu i ogłoszeniu testamentu spadkobiercy nie muszą być obecni. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy rodzina chce uzyskać notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. W takiej procedurze notariusz musi mieć udział wszystkich osób zainteresowanych, również tych, które nie dziedziczą z testamentu, ale należą do kręgu spadkobierców ustawowych.

Osoba mieszkająca za granicą powinna w pierwszej kolejności ustalić z notariuszem możliwość sporządzenia projektu protokołu dziedziczenia. Jeżeli to rozwiązanie nie wchodzi w grę, pozostaje wniosek do sądu o stwierdzenie nabycia spadku. Odrzucenie spadku nie jest prostym sposobem na pominięcie udziału w czynnościach notarialnych, zwłaszcza gdy dana osoba nie została powołana do spadku w testamencie.

Źródła

1. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie, w szczególności art. 95a, art. 95aa, art. 95b, art. 95ca i art. 95e - ISAP.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 649 i art. 669 - ISAP.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015 - ISAP.