Odrzucenie spadku przez osobę w zakładzie karnym

Odrzucenie spadku a zrzeczenie się dziedziczenia

W opisanej sytuacji trzeba najpierw uporządkować pojęcia. Po śmierci spadkodawcy spadkobierca nie „zrzeka się spadku” w sensie prawnym, lecz składa oświadczenie o odrzuceniu spadku. Zrzeczenie się dziedziczenia to odrębna umowa zawierana za życia przyszłego spadkodawcy, w formie aktu notarialnego. Gdy spadkodawca już zmarł, właściwą drogą jest odrzucenie spadku.

Zgodnie z art. 1012 Kodeksu cywilnego spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. Odrzucenie spadku powoduje, że spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W praktyce do dziedziczenia mogą wtedy dojść kolejne osoby, np. dzieci tego spadkobiercy.

Jeżeli problem dotyczy spadku zadłużonego, trzeba równocześnie pilnować całej kolejności osób powołanych do spadku. Pomocne może być omówienie zasad, jak działa odrzucenie spadku - kolejność, zwłaszcza gdy po jednej osobie do dziedziczenia wchodzą następni krewni.

Jak osoba przebywająca w zakładzie karnym może odrzucić spadek?

Sam pobyt w zakładzie karnym nie odbiera możliwości odrzucenia spadku. Osadzony nadal ma zdolność do złożenia oświadczenia spadkowego. Problem jest przede wszystkim organizacyjny: trzeba doprowadzić do tego, aby oświadczenie zostało odebrane przez właściwy podmiot i aby został zachowany termin.

W praktyce są trzy podstawowe rozwiązania:

• złożenie wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku,
• zorganizowanie czynności notarialnej w zakładzie karnym, jeżeli notariusz zgodzi się dokonać czynności poza kancelarią,
• udzielenie pełnomocnictwa do złożenia oświadczenia w imieniu osadzonego.

Na podstawie art. 3 ustawy Prawo o notariacie czynności notarialnych dokonuje się co do zasady w kancelarii, ale mogą być one dokonane także w innym miejscu, jeżeli przemawia za tym charakter czynności albo szczególne okoliczności. Pobyt spadkobiercy w zakładzie karnym może być właśnie taką szczególną okolicznością, choć w praktyce trzeba uzgodnić to z konkretnym notariuszem i administracją jednostki.

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy. Dla osoby dziedziczącej w dalszej kolejności termin może rozpocząć bieg dopiero wtedy, gdy dowiedziała się, że osoby wcześniejsze odrzuciły spadek.

W opisanej sprawie Pani syn może zostać powołany do dziedziczenia po babci dopiero dlatego, że wcześniejsi spadkobiercy odrzucili spadek. Dlatego trzeba ustalić konkretną datę, w której syn dowiedział się o swoim powołaniu do spadku. Od tej daty co do zasady liczy się jego 6-miesięczny termin.

Aktualnie przepisy przewidują ważne ułatwienie: do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli natomiast złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tej sprawie.

Jeżeli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, skutkiem jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. Nie oznacza to jednak, że sprawę można całkowicie zlekceważyć, bo wierzyciele nadal mogą dochodzić roszczeń, a spadkobierca musi umieć wykazać zakres swojej odpowiedzialności.

Gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku może być złożone przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie. Może być również złożone w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Dla osoby osadzonej miejscem pobytu będzie zakład karny. W praktyce można więc rozważyć sąd właściwy według miejsca pobytu osadzonego albo złożenie wniosku do sądu spadku, jeżeli sprawa spadkowa już się toczy. Przy wyborze sądu trzeba zwrócić uwagę na termin, bo kluczowe jest, aby przed jego upływem podjąć skuteczną czynność.

Oświadczenie może być złożone ustnie do protokołu albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Odrzucenie spadku może nastąpić również przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo powinno być szczególne, czyli obejmować konkretną czynność odrzucenia spadku, i mieć formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym.

Co powinno zawierać oświadczenie?

Zgodnie z art. 641 Kodeksu postępowania cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku powinno wskazywać w szczególności:

• imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci oraz miejsce ostatniego zamieszkania,
• tytuł powołania do spadku, czyli czy chodzi o dziedziczenie ustawowe, czy testamentowe,
• treść oświadczenia, czyli jednoznaczne wskazanie, że spadkobierca odrzuca spadek.

W oświadczeniu trzeba także wskazać znane osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych oraz znane testamenty, nawet jeżeli składający oświadczenie uważa testament za nieważny. Co do zasady należy dołączyć odpis aktu zgonu spadkodawcy, chyba że został już złożony w danej sprawie.

W sprawie osoby osadzonej warto wcześniej przygotować dokumenty: odpis aktu zgonu, dane spadkodawcy, informacje o osobach, które już odrzuciły spadek, dane dzieci osadzonego oraz ewentualne postanowienie sądu rodzinnego dotyczące władzy rodzicielskiej. To ostatnie ma znaczenie, jeżeli po odrzuceniu spadku przez osadzonego do dziedziczenia dochodzą jego małoletnie dzieci.

Co z dziećmi osoby osadzonej?

Jeżeli osadzony syn odrzuci spadek po babci, jego dzieci mogą wejść w jego miejsce jako dalsi spadkobiercy. Dotyczy to także dzieci małoletnich. Wtedy trzeba zdecydować, czy również w ich imieniu należy odrzucić spadek.

Od 15 listopada 2023 r. w części spraw rodzic może odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego. Dotyczy to typowo sytuacji, w której dziecko zostaje powołane do spadku dlatego, że jego rodzic wcześniej ten spadek odrzucił, a drugi rodzic wyraża zgodę albo rodzic działa samodzielnie, bo tylko jemu przysługuje władza rodzicielska w wymaganym zakresie.

Nie oznacza to jednak, że zgoda sądu nigdy nie jest potrzebna. Zezwolenie sądu może być konieczne w szczególności wtedy, gdy rodzice nie są zgodni, jeden z rodziców nie ma wymaganej władzy rodzicielskiej, zakres ograniczenia władzy rodzicielskiej uniemożliwia samodzielne działanie albo sprawa nie mieści się w uproszczonej procedurze. Przy ograniczonej władzy rodzicielskiej ojca trzeba więc dokładnie sprawdzić treść postanowienia sądu rodzinnego.

Jeżeli w sprawie występuje zadłużony spadek po dalszym krewnym, warto przeanalizować nie tylko sytuację osoby osadzonej, ale też dzieci i kolejnych krewnych. Podobne problemy opisuje poradnik o tym, jak wygląda odrzucenie spadku po dalekim krewnym.

Jak postąpić krok po kroku?

W praktyce bezpieczny schemat działania wygląda następująco:

1. ustalić datę śmierci spadkodawcy i datę, w której osadzony dowiedział się o swoim powołaniu do spadku,
2. sprawdzić, kto już odrzucił spadek i kto wchodzi do dziedziczenia po kolejnych odrzuceniach,
3. zdecydować, czy osadzony składa oświadczenie przed sądem, przed notariuszem w zakładzie karnym czy przez pełnomocnika,
4. zgromadzić dokumenty, w tym odpis aktu zgonu i dane spadkobierców,
5. po odrzuceniu spadku przez osadzonego ustalić, czy do dziedziczenia wchodzą jego dzieci,
6. w przypadku dzieci sprawdzić, czy można skorzystać z uproszczonej procedury bez sądu, czy konieczne jest zezwolenie sądu.

Najczęstsze pytania

Czy osoba w zakładzie karnym może odrzucić spadek?

Tak. Pobyt w zakładzie karnym nie pozbawia prawa do odrzucenia spadku. Oświadczenie trzeba jednak złożyć w wymaganej formie: przed sądem, przed notariuszem albo przez prawidłowo ustanowionego pełnomocnika.

Czy notariusz może przyjechać do zakładu karnego?

Tak, jest to możliwe, jeżeli przemawia za tym charakter czynności lub szczególne okoliczności. Wymaga to jednak uzgodnienia z notariuszem i z administracją zakładu karnego. Notariusz nie ma automatycznego obowiązku przyjęcia takiego zlecenia w każdej sprawie.

Od kiedy liczy się termin dla osoby dziedziczącej po odrzuceniu spadku przez kogoś innego?

Termin 6 miesięcy liczy się od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o swoim tytule powołania. Jeżeli ktoś dziedziczy dopiero dlatego, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek, decydująca może być data dowiedzenia się o tym odrzuceniu i o własnym powołaniu do spadku.

Czy brak odrzucenia spadku oznacza przejęcie wszystkich długów?

Obecnie brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości aktywów spadku, ale w praktyce nadal mogą pojawić się postępowania wierzycieli i potrzeba wykazania wartości spadku.

Czy dzieci osoby osadzonej muszą odrzucać spadek po babci albo prababci?

Jeżeli po odrzuceniu spadku przez rodzica dzieci wchodzą do dziedziczenia, trzeba rozważyć odrzucenie spadku również w ich imieniu. Nie zawsze będzie wymagana zgoda sądu, ale zależy to od władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica i tego, czy sprawa spełnia warunki uproszczonej procedury.

Co zrobić, gdy ojciec dzieci ma ograniczoną władzę rodzicielską?

Trzeba sprawdzić treść postanowienia sądu rodzinnego. Sam fakt ograniczenia władzy rodzicielskiej nie wystarcza do jednej uniwersalnej odpowiedzi. Może się okazać, że w imieniu dzieci działa drugi rodzic, ale może też być konieczne uzyskanie zgody sądu.

Podsumowanie

Odrzucenie spadku przez osobę przebywającą w zakładzie karnym jest możliwe, ale wymaga dobrej organizacji i pilnowania terminu. Najczęściej trzeba wybrać między wnioskiem do sądu, czynnością notarialną w jednostce penitencjarnej albo działaniem przez pełnomocnika. Szczególnie ostrożnie należy podejść do sytuacji, w której po odrzuceniu spadku przez osobę osadzoną do dziedziczenia dochodzą jej małoletnie dzieci.

Najważniejsze jest ustalenie daty, od której biegnie 6-miesięczny termin, zebranie dokumentów i sprawdzenie, kto jeszcze może zostać powołany do spadku. Przy zadłużonym spadku błąd jednej osoby często przenosi problem na kolejne pokolenie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 1012, art. 1015 i art. 1018.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 640, art. 640¹ i art. 641.
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 101.
4. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91, w szczególności art. 3.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1963 r., sygn. akt I CR 109/63.