Spadek z długami – jak odrzucić spadek i uniknąć odpowiedzialności

Odrzucenie spadku po mamie – kiedy to ma sens

Jeżeli po śmierci mamy ujawniła się pożyczka albo inne zobowiązania, pierwsze pytanie brzmi nie to, czy dług istnieje, ale czy nadal trwa termin na złożenie oświadczenia spadkowego. Zgodnie z art. 1015 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

W praktyce najczęściej dla spadkobiercy ustawowego ten termin biegnie od dnia, w którym dowiedział się o śmierci spadkodawcy i o tym, że dziedziczy. Nie zawsze jednak będzie to dokładnie dzień zgonu. Jeżeli do spadku wchodzisz dopiero dlatego, że ktoś wcześniej odrzucił spadek, termin dla Ciebie liczy się od chwili, gdy dowiedziałeś się o swoim własnym powołaniu do spadku.

Jeżeli termin 6 miesięcy jeszcze nie minął, odrzucenie spadku jest najprostszym sposobem na wyłączenie odpowiedzialności za długi spadkowe. Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. Podstawę składającego oświadczenie stanowi art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub przed notariuszem.

Co się dzieje, gdy nie złożysz oświadczenia w terminie

Aktualnie brak oświadczenia w terminie nie oznacza już prostego przyjęcia spadku bez ograniczenia odpowiedzialności. Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego niezłożenie oświadczenia w terminie jest jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

To bardzo ważne, bo przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza – art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że co do zasady nie odpowiadasz ponad wartość aktywów spadku, ale nadal możesz odpowiadać w granicach odziedziczonego majątku.

Jeżeli więc w spadku nie ma praktycznie żadnego majątku, a są tylko długi, samo przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza często i tak jest bezpieczniejsze niż dawniej, ale nie zawsze rozwiązuje wszystkie problemy praktyczne. Wierzyciele mogą kierować roszczenia, a spadkobierca musi wykazać zakres swojej odpowiedzialności. Dlatego, jeśli termin jeszcze trwa, odrzucenie spadku bywa rozwiązaniem prostszym organizacyjnie.

Czy można coś zrobić po upływie 6 miesięcy

Jeżeli termin minął, nie składa się wniosku o zwykłe „przywrócenie terminu” w rozumieniu procesowym, lecz co do zasady wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia. Podstawą jest art. 1019 § 2 i § 3 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 1019 § 2 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. Z kolei art. 1019 § 3 Kodeksu cywilnego wymaga zatwierdzenia tego uchylenia przez sąd.

Nie każdy brak wiedzy wystarczy. W praktyce trzeba wykazać błąd istotny w rozumieniu art. 84 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, czyli taki, który uzasadniałby przypuszczenie, że gdyby spadkobierca znał rzeczywisty stan rzeczy, złożyłby oświadczenie o odrzuceniu spadku. Często chodzi o sytuację, w której spadkobierca mimo zachowania należytej staranności nie wiedział o zadłużeniu spadkodawcy.

Trzeba też pamiętać o art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego. Uprawnienie do uchylenia się od skutków oświadczenia albo niezłożenia oświadczenia z powodu błędu wygasa z upływem roku od wykrycia błędu. To termin bardzo istotny – jeżeli minie, droga z art. 1019 Kodeksu cywilnego co do zasady się zamyka.

Jak wygląda procedura po przekroczeniu terminu

W praktyce składa się do sądu spadku pismo, w którym:

• wskazujesz, że uchylasz się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku,
• opisujesz błąd albo groźbę, na które się powołujesz,
• jednocześnie składasz oświadczenie, że spadek odrzucasz.

Wynika to wprost z art. 1019 § 1 pkt 1 i 2 Kodeksu cywilnego. Uchylenie musi nastąpić przed sądem, a spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy spadek przyjmuje, czy go odrzuca.

Co do właściwości sądu, w sprawach spadkowych zasadniczo właściwy jest sąd spadku. Zgodnie z art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego jest to sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli miejsca tego w Polsce nie da się ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Do wniosku zwykle dołącza się: akt zgonu spadkodawcy, dokumenty potwierdzające pokrewieństwo, ewentualne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, a także dokumenty pokazujące, kiedy i w jaki sposób ujawnił się dług. Im lepiej udokumentujesz moment wykrycia zadłużenia, tym łatwiej wykazać dochowanie rocznego terminu z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego.

Darowane mieszkanie a długi po zmarłej mamie

To, że rodzice wcześniej przepisali na Ciebie i żonę mieszkanie, nie oznacza automatycznie, że odpowiadacie za późniejsze długi mamy z samego faktu otrzymania nieruchomości. Odpowiedzialność za długi spadkowe wynika z bycia spadkobiercą, a nie z samej wcześniejszej darowizny.

Trzeba jednak uważać na dwie kwestie. Po pierwsze, darowizna może mieć znaczenie przy rozliczeniach spadkowych między spadkobiercami, np. przy zachowku, ale to odrębny temat. Po drugie, jeżeli wierzyciel kwestionowałby czynność darowizny jako dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli, mógłby w określonych stanach faktycznych rozważać skargę pauliańską na podstawie art. 527 i nast. Kodeksu cywilnego. To jednak nie jest zwykła odpowiedzialność za długi spadkowe i wymaga osobnej analizy konkretnej sytuacji.

Co z innymi członkami rodziny

Jeżeli odrzucisz spadek, jesteś traktowany tak, jakbyś nie dożył otwarcia spadku – art. 1020 Kodeksu cywilnego. To oznacza, że do dziedziczenia mogą wejść Twoje dzieci. W praktyce przy zadłużonym spadku trzeba od razu sprawdzić, kto będzie kolejnym spadkobiercą po odrzuceniu.

Gdy w grę wchodzą małoletnie dzieci, rodzic nie może swobodnie odrzucić spadku w ich imieniu bez dochowania wymaganej procedury. Co do zasady potrzebne jest uprzednie zezwolenie sądu opiekuńczego na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka – art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Dopiero po uzyskaniu zgody można złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka.

W sprawach z udziałem dzieci terminy i kolejność działań wymagają szczególnej ostrożności. Jeżeli rodzice odrzucają spadek, ale nie zabezpieczą sytuacji dzieci, problem zadłużonego spadku może „przejść” na kolejne osoby z rodziny.

Odrzucenie spadku a przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza – porównanie

Jakie argumenty mogą być istotne przed sądem

W sprawie o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie zwykle istotne są takie okoliczności jak:

• brak wiedzy o konkretnym zadłużeniu mimo normalnej staranności,
• brak kontaktu ze spadkodawcą i brak dostępu do jego dokumentów,
• ujawnienie długu dopiero po wezwaniu od wierzyciela, banku albo firmy pożyczkowej,
• brak wcześniejszych przesłanek wskazujących, że spadkodawca miał problemy finansowe,
• szybkie podjęcie działań po wykryciu błędu.

Znaczenie ma też orzecznictwo. W uchwale Sądu Najwyższego z 22 listopada 2013 r., sygn. III CZP 77/13, potwierdzono, że zatwierdzenie przez sąd uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia spadkowego może nastąpić również po wcześniejszym stwierdzeniu nabycia spadku. Z kolei w postanowieniu Sądu Najwyższego z 6 lipca 2012 r., sygn. V CSK 313/11, podkreślono samodzielny charakter rozstrzygnięcia sądu spadku w tym przedmiocie.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce może wyglądać ocena zadłużonego spadku. O wyniku zawsze decydują jednak konkretne fakty i dokumenty.

FAQ

Czy po 6 miesiącach zawsze muszę spłacać długi zmarłego?

Nie. Po upływie terminu co do zasady dochodzi do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego, więc odpowiedzialność jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy mogę odrzucić spadek u notariusza?

Tak, jeśli termin jeszcze nie minął. Art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego pozwala złożyć oświadczenie przed sądem albo przed notariuszem.

Czy nieznajomość długu zawsze pozwala uchylić się od skutków przekroczenia terminu?

Nie. Trzeba wykazać istotny błąd oraz to, że brak wiedzy był usprawiedliwiony okolicznościami sprawy. Ocena należy do sądu na podstawie art. 1019 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 84 Kodeksu cywilnego.

Czy wcześniejsza darowizna mieszkania od rodziców oznacza przejęcie ich długów?

Nie automatycznie. Odpowiedzialność za długi spadkowe wynika z dziedziczenia, a nie z samego otrzymania darowizny. Darowizna może jednak w wyjątkowych sytuacjach rodzić inne spory, np. dotyczące skargi pauliańskiej.

Czy po odrzuceniu spadku problem znika dla całej rodziny?

Nie zawsze. Po odrzuceniu spadku do dziedziczenia mogą wejść dalsi spadkobiercy, w tym dzieci odrzucającego. Trzeba więc od razu sprawdzić dalszą kolejność dziedziczenia.

Podsumowanie

Jeżeli po śmierci bliskiej osoby pojawił się nieznany wcześniej dług, najpierw ustal, czy nadal biegnie termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli tak, najbezpieczniej zwykle rozważyć szybkie odrzucenie spadku. Jeżeli termin już minął, nie zakładaj automatycznie, że musisz spłacać całość zobowiązań – możliwe jest zarówno ograniczenie odpowiedzialności przez dobrodziejstwo inwentarza, jak i w niektórych przypadkach uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia na podstawie art. 1019 Kodeksu cywilnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – ISAP
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22.11.2013 r., sygn. akt III CZP 77/13
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6.07.2012 r., sygn. akt V CSK 313/11
6. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6.06.2007 r., sygn. akt III CZP 53/07