Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka po terminie

Co oznacza brak odrzucenia spadku w imieniu małoletniej córki?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest to, że samo przekroczenie terminu do odrzucenia spadku w imieniu dziecka nie oznacza dziś automatycznie pełnej odpowiedzialności za długi spadkowe. Zgodnie z art. 1015 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

To oznacza, że odpowiedzialność za długi spadkowe jest co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego według wykazu inwentarza albo spisu inwentarza, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Innymi słowy: jeżeli w spadku nie ma realnego majątku albo jest on niższy niż długi, wierzyciel nie powinien skutecznie dochodzić od małoletniego więcej niż wartość aktywów spadku.

Takie zasady obowiązują dla spadków otwartych po 18 października 2015 r., czyli po wejściu w życie ustawy zmieniającej zasady odpowiedzialności za długi spadkowe. Jeżeli spadkodawca zmarł wcześniej, ocena może wyglądać inaczej i trzeba dokładnie ustalić datę śmierci.

Kiedy biegnie termin 6 miesięcy dla dziecka?

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. W przypadku małoletniego chodzi o moment, w którym o powołaniu dziecka do spadku dowiedział się jego przedstawiciel ustawowy.

W praktyce przy odrzuceniu spadku przez rodzica termin dla dziecka najczęściej liczy się od dnia, w którym rodzic dowiedział się, że po jego odrzuceniu do dziedziczenia dochodzi małoletnie dziecko. Często będzie to dzień złożenia przez rodzica oświadczenia o odrzuceniu spadku albo dzień, w którym miał on świadomość skutku wejścia dziecka do kręgu spadkobierców.

Jeżeli chcesz porównać podobną sytuację w dalszej rodzinie, zobacz materiał o odrzuceniu spadku po dalekim krewnym.

Ważne jest też to, że do odrzucenia spadku przez małoletniego nie wystarczy sama decyzja rodzica. Zgodnie z art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku jest właśnie taką czynnością.

Czy sam wniosek do sądu rodzinnego wystarcza do zachowania terminu?

Co do zasady rodzice powinni przed upływem 6 miesięcy złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o zgodę na odrzucenie spadku w imieniu dziecka. Następnie, po uzyskaniu prawomocnego zezwolenia, składają już właściwe oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego przed sądem albo notariuszem.

W aktualnej praktyce i orzecznictwie przyjmuje się, że złożenie do sądu opiekuńczego wniosku o wyrażenie zgody przed upływem terminu chroni małoletniego przed negatywnymi skutkami przewlekłości postępowania sądowego, ponieważ rodzic nie może skutecznie złożyć oświadczenia bez wcześniejszej zgody sądu. Jednak jeżeli wniosek do sądu opiekuńczego został wniesiony już po upływie 6 miesięcy, sytuacja jest znacznie trudniejsza.

Jeżeli termin minął, złożone później oświadczenie o odrzuceniu spadku co do zasady nie wywoła skutku materialnoprawnego. Wynika to z art. 1015 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego.

Jakie są skutki przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza?

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie powoduje, że długi znikają, ale istotnie ogranicza odpowiedzialność spadkobiercy. Zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego spadkobierca odpowiada za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku.

Jeżeli więc po zmarłej ciotce nie było żadnego majątku albo jego wartość była znikoma, odpowiedzialność małoletniej córki również będzie ograniczona do tej wartości. Wierzyciele nie powinni skutecznie egzekwować od niej więcej. Ma to szczególne znaczenie właśnie wtedy, gdy rodzice nie zdążyli odrzucić spadku w jej imieniu.

Trzeba jednak pamiętać, że odpowiedzialność ograniczona może zostać utracona albo rozszerzona w szczególnych sytuacjach, np. gdy spadkobierca podstępnie pominął składniki majątku w wykazie inwentarza lub podstępnie uwzględnił nieistniejące długi – art. 1031 § 2 i § 2¹ Kodeksu cywilnego. W sprawach małoletnich działania dokonują przedstawiciele ustawowi, więc trzeba zachować pełną staranność przy ujawnianiu majątku i zobowiązań.

Czy można uchylić się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie?

Tak, ale nie w każdej sprawie. Podstawą jest art. 1019 § 2 i § 3 Kodeksu cywilnego w związku z art. 84–88 Kodeksu cywilnego. Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. Takie uchylenie wymaga zatwierdzenia przez sąd.

W praktyce nie wystarczy samo stwierdzenie: „nie wiedzieliśmy, że trzeba działać”. Sąd bada, czy wystąpił prawnie doniosły błąd, czyli błąd istotny dotyczący treści czynności prawnej albo sytuacji prawnej, a nie zwykła nieznajomość przepisów. Ocena zależy zawsze od konkretnego stanu faktycznego.

Jeżeli rodzice działali w przekonaniu, że sąd albo notariusz sam ich zawiadomi o konieczności odrzucenia spadku w imieniu dziecka, można próbować zbudować argumentację opartą na błędzie, ale nie ma gwarancji uwzględnienia wniosku. Sądy często podchodzą do takich spraw rygorystycznie.

Jaki jest termin na uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia?

Zgodnie z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego uprawnienie do uchylenia się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu wygasa z upływem roku od wykrycia błędu, a w razie groźby – z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał. Przepis ten stosuje się odpowiednio także do uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia spadkowego w terminie na podstawie art. 1019 Kodeksu cywilnego.

W sprawie małoletniego chodzi więc o rok od chwili, gdy przedstawiciel ustawowy zorientował się, że pozostawał w błędzie co do potrzeby i sposobu odrzucenia spadku. Tę datę trzeba umieć przekonująco wykazać.

Jeżeli problem dotyczy także kolejności dziedziczenia po odrzuceniu zadłużonego spadku, pomocny może być materiał o odrzuceniu spadku przez rodzica a dziedziczeniu przez małoletnie dziecko.

Co praktycznie można zrobić teraz?

Jeżeli córka nie odrzuciła spadku w terminie, a wniosek do sądu opiekuńczego został złożony dopiero później, należy rozważyć dwa równoległe kierunki działania.

1. Ustalić, czy spadek został już nabyty przez małoletnią z dobrodziejstwem inwentarza i jaki był rzeczywisty stan aktywów oraz długów.

2. Przeanalizować, czy istnieją podstawy do złożenia do sądu spadku wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku na podstawie art. 1019 § 2 i § 3 Kodeksu cywilnego.

W takim postępowaniu zwykle trzeba szczegółowo opisać:

• kto i kiedy odrzucił spadek wcześniej,
• kiedy dziecko zostało powołane do spadku,
• kiedy rodzice dowiedzieli się o tej sytuacji,
• na czym polegał błąd,
• kiedy błąd został wykryty,
• dlaczego rodzice nie mogli skutecznie złożyć oświadczenia wcześniej.

Jeżeli sąd nie uwzględni takiego wniosku, pozostaje zasada odpowiedzialności ograniczonej do stanu czynnego spadku.

Jak wygląda odpowiedzialność małoletniego wobec wierzycieli?

Małoletni nie prowadzi samodzielnie spraw związanych ze spadkiem. W jego imieniu działają rodzice albo opiekunowie, a w razie potrzeby – za zgodą sądu opiekuńczego. Jeżeli wierzyciel będzie dochodził należności, trzeba powoływać się na ograniczenie odpowiedzialności wynikające z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce przydatne może być ustalenie, czy został sporządzony wykaz inwentarza albo spis inwentarza. Zagadnienia te reguluje m.in. art. 1031¹–1031⁴ Kodeksu cywilnego oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące spisu inwentarza.

Jeżeli wierzyciele kierują roszczenia mimo braku majątku w spadku, warto reagować pisemnie i wskazywać, że małoletni nabył spadek wyłącznie z dobrodziejstwem inwentarza.

FAQ

Czy po upływie 6 miesięcy można jeszcze odrzucić spadek w imieniu dziecka?

Co do zasady nie. Po upływie terminu samo późniejsze oświadczenie o odrzuceniu spadku nie wywołuje skutku. Można natomiast badać, czy są podstawy do uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie na podstawie art. 1019 Kodeksu cywilnego.

Czy dziecko odpowiada całym swoim majątkiem za długi spadkowe?

Nie, jeżeli doszło do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Wtedy odpowiedzialność jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy do odrzucenia spadku przez małoletniego zawsze potrzebna jest zgoda sądu?

Tak, ponieważ jest to czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka w rozumieniu art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy sama niewiedza rodziców wystarczy do uchylenia się od skutków przekroczenia terminu?

Nie zawsze. Sąd ocenia, czy wystąpił prawnie istotny błąd lub groźba. Zwykła nieznajomość prawa często nie wystarcza, dlatego każdą sprawę trzeba oceniać indywidualnie.

Czy trzeba składać spis inwentarza?

Nie w każdej sprawie jest to konieczne od razu, ale przy sporze z wierzycielami ustalenie stanu czynnego spadku może mieć duże znaczenie. Sposób działania zależy od tego, czy w spadku był jakikolwiek majątek i czy wierzyciele podejmują konkretne kroki.

Źródła

• art. 84–88, art. 1015 § 1 i § 2, art. 1019 § 2 i § 3, art. 1031 § 2 i § 2¹, art. 1031¹–1031⁴ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące spraw spadkowych i spisu inwentarza
• uchwała Sądu Najwyższego z 22 maja 2018 r., sygn. III CZP 102/17 – dotycząca znaczenia wniosku do sądu opiekuńczego przy odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego