Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego bez zgody drugiego rodzica

Gdy drugi rodzic blokuje odrzucenie spadku

W opisanej sytuacji najważniejsze jest szybkie podjęcie działań przed upływem terminu z art. 1015 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, czyli w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym osoba powołana do spadku dowiedziała się o tytule swego powołania. W przypadku małoletniego moment ten najczęściej wiąże się z tym, że dziecko dochodzi do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica z bliższego kręgu.

Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, to zgodnie z art. 97 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. Odrzucenie spadku w imieniu dziecka jest właśnie taką istotną sprawą.

Sama bierność, unikanie podpisu, odmowa wizyty u notariusza albo brak kontaktu ze strony drugiego rodzica nie oznaczają, że można pominąć jego udział bez orzeczenia sądu. W praktyce trzeba wystąpić do sądu opiekuńczego z odpowiednim wnioskiem.

Czy zgoda sądu opiekuńczego jest nadal potrzebna?

Tak. Aktualnie bezpieczne i zgodne z dominującą praktyką jest przyjęcie, że odrzucenie spadku w imieniu małoletniego wymaga uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego, ponieważ jest to czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka w rozumieniu art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 22 maja 2018 r., III CZP 102/17, wskazując, że złożenie w imieniu małoletniego oświadczenia o odrzuceniu spadku jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka.

Jeżeli więc drugi rodzic utrudnia czynność, zwykle trzeba połączyć dwa elementy:

• wniosek o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• oraz wniosek o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka na podstawie art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce treść wniosku powinna jasno wskazywać, że chodzi o wyrażenie zgody na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego oraz o rozstrzygnięcie wobec braku porozumienia rodziców.

Jaki sąd jest właściwy i ile kosztuje wniosek?

Co do zasady właściwy jest sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, czyli sąd opiekuńczy właściwy dla miejsca zamieszkania dziecka. Wynika to z art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Jeżeli równolegle toczy się sprawa rozwodowa, nie zawsze oznacza to automatycznie, że każdy taki wniosek składa się do sądu rozwodowego. Właściwość zależy od aktualnego stadium i zakresu sprawy, dlatego przy równoległym rozwodzie warto sprawdzić, czy sąd okręgowy nie wydał już rozstrzygnięć dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej oraz czy dana kwestia powinna trafić nadal do sądu opiekuńczego.

Opłata od wniosku w sprawie z zakresu władzy rodzicielskiej wynosi co do zasady 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Jeżeli potrzebujesz wzoru pisma, pomocny może być także materiał: wniosek do sądu opiekuńczego.

Jak napisać wniosek do sądu?

We wniosku warto zawrzeć jednoznaczne żądania:

• rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka przez wyrażenie zgody na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego,
• zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka, to jest na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku,
• ewentualnie zabezpieczenie lub pilne rozpoznanie sprawy z uwagi na biegnący termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Do wniosku zwykle dołącza się:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• akty stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo i drogę dziedziczenia,
• odpis aktu urodzenia dziecka,
• oświadczenia o wcześniejszym odrzuceniu spadku przez osoby powołane przed dzieckiem,
• dokumenty wskazujące na zadłużenie spadku, np. wezwania do zapłaty, informacje od wierzycieli, pisma z banku, komornika lub spis znanych zobowiązań,
• dowody na brak współpracy drugiego rodzica, np. wiadomości, e-maile, wezwania do podpisu, odmowę stawiennictwa.

Im lepiej wykażesz, że odrzucenie spadku leży w interesie dziecka, tym łatwiej będzie uzasadnić wniosek. Jeżeli problem dotyczy szerszego ryzyka zadłużenia po członku rodziny, zobacz też materiał o tym, jak działa zabezpieczenie przed długami ojca.

Termin 6 miesięcy – jak liczyć i co daje złożenie wniosku?

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

W odniesieniu do małoletnich kluczowe znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego z 22 maja 2018 r., III CZP 102/17, zgodnie z którą termin ten nie może upłynąć przed prawomocnym zakończeniem postępowania o zezwolenie na złożenie w imieniu małoletniego oświadczenia o odrzuceniu spadku, jeżeli wniosek został złożony przed upływem tych 6 miesięcy. Po zakończeniu postępowania oświadczenie należy złożyć niezwłocznie.

W praktyce oznacza to, że:

Od 18 października 2015 r. brak oświadczenia w terminie oznacza co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie wprost, co wynika z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. To jednak nie zawsze rozwiązuje problem, bo dziecko pozostaje spadkobiercą i mogą pojawić się obowiązki związane z ustalaniem stanu czynnego i biernego spadku.

Gdzie złożyć oświadczenie po uzyskaniu zgody sądu?

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia można złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku:

• przed sądem, zgodnie z art. 640 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, albo
• przed notariuszem, zgodnie z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli mieszkasz za granicą, warto rozważyć również placówkę konsularną, o ile dany konsul wykonuje czynności notarialne i możliwe jest przeprowadzenie całej procedury w wymaganym czasie. Trzeba jednak wcześniej sprawdzić dostępne terminy i zakres czynności w konkretnej placówce.

Jeżeli drugi rodzic przebywa za granicą, ale nie współpracuje, prawomocne postanowienie sądu może pozwolić na dokonanie czynności bez jego współdziałania, o ile sąd tak rozstrzygnie w zakresie istotnej sprawy dziecka.

Czy zachowanie drugiego rodzica może mieć wpływ na władzę rodzicielską?

Tak, ale nie automatycznie. Jeżeli drugi rodzic uporczywie działa wbrew dobru dziecka, sąd może ingerować we władzę rodzicielską na podstawie art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w skrajnych przypadkach także na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jednorazowy spór o odrzucenie spadku nie zawsze wystarczy do ograniczenia albo pozbawienia władzy rodzicielskiej. Jeżeli jednak brak współpracy jest elementem szerszego problemu: przemocy, nadużyć, choroby psychicznej bez leczenia, uporczywego sabotowania decyzji dotyczących dzieci, wtedy sąd może tę okoliczność uwzględnić w odrębnym postępowaniu.

W sprawach o środki finansowe dziecka sąd bada przede wszystkim interes małoletniego. Pokazuje to również praktyka dotycząca dysponowania świadczeniami, takimi jak renta rodzinna na dziecko.

FAQ

Czy jeden rodzic może sam odrzucić spadek w imieniu dziecka?

Nie, jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska i nie ma prawomocnego orzeczenia sądu zastępującego zgodę drugiego rodzica. Wynika to z art. 97 § 2 oraz art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy brak odpowiedzi drugiego rodzica oznacza zgodę?

Nie. Milczenie, unikanie kontaktu albo przewlekanie sprawy nie zastępują zgody. W takiej sytuacji trzeba wystąpić do sądu opiekuńczego.

Czy po upływie 6 miesięcy dziecko zawsze dziedziczy długi?

Nie zawsze. Co do zasady brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. Nadal jednak lepiej doprowadzić do skutecznego odrzucenia spadku, jeżeli to leży w interesie dziecka.

Czy sąd może rozpoznać taki wniosek szybko?

Tak, można wnosić o pilne rozpoznanie sprawy i uzasadnić to biegnącym terminem z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Szybkość postępowania zależy jednak od obciążenia sądu i kompletności dokumentów.

Czy mieszkając za granicą, trzeba przyjechać do Polski?

Niekoniecznie. Część czynności można zorganizować przez pełnomocnika albo przed konsulem, ale zależy to od stanu sprawy, dostępności terminów i tego, czy sąd albo notariusz zaakceptują daną formę działania.

Podsumowanie

Jeżeli drugi rodzic utrudnia odrzucenie spadku w imieniu małoletniego, nie należy czekać do końca terminu. Najbezpieczniejsze rozwiązanie to szybkie złożenie do sądu opiekuńczego wniosku o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka oraz o zezwolenie na odrzucenie spadku. Kluczowe są: termin 6 miesięcy, komplet dokumentów i wykazanie, że odrzucenie spadku chroni dziecko przed niekorzystnym dziedziczeniem.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015 § 1 i § 2 oraz art. 1018 § 3.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 97 § 1 i § 2, art. 101 § 3, art. 109 § 1 i § 2 oraz art. 111 § 1.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 569 § 1 i art. 640 § 1.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 23 pkt 1.

5. Uchwała Sądu Najwyższego (7) z 22 maja 2018 r., III CZP 102/17.

6. Postanowienie Sądu Najwyższego z 3 czerwca 2011 r., III CSK 259/10.