Jak zabezpieczyć się przed długami ojca i jego roszczeniami

Za życia ojca nie odpowiadasz automatycznie za jego długi

Samo pokrewieństwo nie powoduje odpowiedzialności za zobowiązania rodzica. Jeżeli ojciec zaciąga kredyty, pożyczki albo ma zaległości wobec wierzycieli, komornika, urzędu skarbowego czy ZUS, to jego wierzyciele nie mogą kierować egzekucji do majątku dorosłego dziecka tylko dlatego, że jest ono córką lub synem dłużnika.

Odpowiadałabyś tylko wtedy, gdybyś sama stała się stroną zobowiązania, np. jako współkredytobiorca, poręczyciel, dłużnik rzeczowy albo gdybyś przejęła dług na zasadach z art. 519-525 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Jeśli chcesz szerzej przeczytać o tej zasadzie, zobacz także: odpowiedzialność rodziców za dorosłe dziecko.

Zaległe alimenty od ojca – warto zachować dokumenty i monitorować egzekucję

Jeżeli ojciec ma wobec Ciebie zaległość alimentacyjną, to jest to Twój majątek i roszczenie, z którego nie warto pochopnie rezygnować. Zwolnienie dłużnika z długu wymaga podstaw z art. 508 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, a w praktyce oznaczałoby rezygnację z przysługującej Ci wierzytelności.

Jako strona postępowania egzekucyjnego możesz przeglądać akta sprawy i otrzymywać informacje o jej stanie na podstawie art. 9 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W sprawach alimentacyjnych warto zachować:

• wyroki lub ugody zasądzające alimenty,
• pisma komornika o bezskuteczności egzekucji,
• dokumenty dotyczące wypłat z funduszu alimentacyjnego,
• korespondencję pokazującą brak kontaktu i niewywiązywanie się ojca z obowiązków.

Te materiały mogą później mieć znaczenie nie tylko dla egzekucji zaległości, ale też przy obronie przed ewentualnym żądaniem alimentów od ojca albo przy sporządzaniu testamentu z wydziedziczeniem.

Największe ryzyko pojawia się dopiero przy spadku po ojcu

Długi ojca mogą obciążyć dziecko dopiero wtedy, gdy dziecko stanie się spadkobiercą. Zgodnie z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców, z wyjątkiem praw ściśle związanych z jego osobą oraz tych, które z mocy ustawy przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od dziedziczenia.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego. Nie oznacza to jednak, że jesteś bezbronna – możesz złożyć odpowiednie oświadczenie spadkowe.

Termin 6 miesięcy na decyzję spadkową

Kluczowy jest art. 1015 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku.

Najczęściej dla dziecka dziedziczącego po ojcu termin liczy się od dnia, w którym dowiedziało się o jego śmierci i o tym, że jest powołane do spadku z ustawy albo z testamentu. Jeżeli sytuacja rodzinna jest skomplikowana, dokładny początek terminu może zależeć od stanu faktycznego.

Jeżeli w terminie nie złożysz żadnego oświadczenia, działa skutek z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego – przyjmuje się, że przyjęłaś spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Odrzucenie spadku po ojcu – jak to zrobić

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem albo przed notariuszem na podstawie art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. W praktyce notariusz bywa szybszy, ale sąd może być tańszy zależnie od sprawy i liczby osób składających oświadczenia.

Jeżeli odrzucisz spadek, zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego jesteś traktowana tak, jakbyś nie dożyła otwarcia spadku. To bardzo ważne, bo wtedy do dziedziczenia mogą wejść Twoi zstępni. Jeśli masz dzieci, trzeba od razu sprawdzić, czy również w ich imieniu nie będzie potrzebne odrzucenie spadku.

Przydatny może być też materiał: postępowanie spadkowe po ujawnieniu testamentu.

Gdy masz małoletnie dzieci, potrzebna jest dodatkowa ostrożność

Jeżeli po Twoim odrzuceniu spadku do dziedziczenia doszłyby małoletnie dzieci, rodzic nie może swobodnie złożyć oświadczenia w ich imieniu bez wymaganej zgody sądu opiekuńczego, jeżeli czynność przekracza zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Wynika to z art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W praktyce odrzucenie spadku obciążonego długami w imieniu małoletniego wymaga wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego.

To jedna z najczęstszych pułapek praktycznych: rodzic odrzuca spadek w terminie, ale zapomina o dzieciach. W takiej sytuacji trzeba działać niezwłocznie po ustaleniu, że dzieci doszły do dziedziczenia.

Czy ojciec może żądać od Ciebie alimentów?

Tak, ale nie automatycznie i nie w każdej sytuacji. Obowiązek alimentacyjny między krewnymi w linii prostej wynika z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Rodzic, który znajduje się w niedostatku, może co do zasady żądać alimentów od dziecka na podstawie art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy z jednej strony od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, a z drugiej od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego – art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

To oznacza, że dobre zarobki dziecka mogą mieć znaczenie, ale nie przesądzają jeszcze o obowiązku płacenia. Sąd powinien badać całą sytuację, w tym zachowanie rodzica w przeszłości.

Możliwa obrona: alimenty sprzeczne z zasadami współżycia społecznego

W sprawach takich jak opisana szczególne znaczenie ma art. 144¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nie dotyczy to jednak obowiązku rodziców względem ich małoletniego dziecka.

Jeżeli ojciec porzucił dziecko, nie utrzymywał kontaktu, nie łożył na jego utrzymanie, ukrywał dochody albo doprowadził do wieloletniej bezskuteczności egzekucji alimentów, takie okoliczności mogą mieć bardzo duże znaczenie dowodowe. W praktyce warto gromadzić:

• dokumenty z egzekucji alimentów,
• zaświadczenia o zadłużeniu alimentacyjnym,
• pisma z funduszu alimentacyjnego lub gminy,
• orzeczenia karne lub rodzinne, jeśli zapadały,
• dokumentację medyczną lub inne dowody przemocy, zaniedbań lub porzucenia.

Jeśli problem dotyczy także relacji rodzinnych i chcesz uporządkować swoją sytuację osobistą, zobacz materiał o zerwaniu kontaktów.

Czy gmina może żądać od Ciebie opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej?

Tak, to odrębny problem od alimentów. Zasady ponoszenia odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej określa art. 61 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Poza mieszkańcem domu opłaty mogą obciążać m.in. małżonka, a następnie zstępnych przed wstępnymi.

Szczególnie ważny jest obecnie art. 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przepis ten przewiduje przypadki obowiązkowego zwolnienia z opłaty, m.in. gdy osoba obowiązana wykaże, że rodzic został pozbawiony wobec niej władzy rodzicielskiej i władza ta nie została przywrócona, albo gdy przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu rodzica za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na jej szkodę, jej rodzeństwa lub jej rodzica, albo prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające stosowanie przemocy domowej wobec niej.

Znaczenie mogą mieć też przesłanki zwolnienia z art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, ale ich zastosowanie zależy od konkretnych okoliczności i decyzji organu.

Jeżeli pojawi się temat opieki lub finansowania pobytu rodzica, pomocny może być również tekst: obowiązek opieki nad rodzicami.

Jak wyłączyć ojca od dziedziczenia po Tobie

Jeżeli nic nie zrobisz, po Twojej śmierci będzie działało dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek. Jeżeli nie pozostawisz zstępnych, znaczenie mogą mieć dalsze przepisy, w tym art. 932 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przy braku zstępnych dziedziczą małżonek i rodzice.

Dlatego jeżeli nie masz dzieci, a chcesz wyłączyć ojca od dziedziczenia po sobie, powinnaś sporządzić testament. Zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament, a zgodnie z art. 926 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu, przy czym dziedziczenie ustawowe co do zasady działa wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy testamentem.

Czy sam testament wystarczy?

Testament pozwala powołać do spadku wybrane osoby i pominąć ojca jako spadkobiercę. Trzeba jednak pamiętać o zachowku. Jeżeli w chwili Twojej śmierci ojciec należałby do kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego, a nie zostałby skutecznie wyłączony od zachowku, mógłby próbować wystąpić z roszczeniem o zachowek na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Dlatego w niektórych sytuacjach trzeba rozważyć nie tylko pominięcie w testamencie, ale także wydziedziczenie.

Wydziedziczenie ojca – kiedy jest możliwe

Wydziedziczenie jest możliwe wyłącznie w przypadkach wskazanych w art. 1008 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczynę wydziedziczenia trzeba wskazać w testamencie zgodnie z art. 1009 Kodeksu cywilnego. Sam ogólnik typu „bo nie był dobrym ojcem” to zwykle za mało. Lepiej opisać konkretnie: porzucenie, brak kontaktu przez wiele lat, niewykonywanie obowiązku alimentacyjnego, egzekucję alimentów, brak wsparcia i inne udokumentowane okoliczności.

Jaka forma testamentu jest najbezpieczniejsza

Największe bezpieczeństwo praktyczne daje testament notarialny sporządzony na podstawie art. 950 Kodeksu cywilnego. Przy trudnych relacjach rodzinnych i planowanym wydziedziczeniu jest to zwykle najlepsza opcja, bo ogranicza ryzyko sporów co do autentyczności i treści testamentu.

Możliwy jest też testament własnoręczny, ale musi spełniać warunki z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego – powinien być napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą, jeżeli brak daty wywołuje wątpliwości wskazane w ustawie. Przy sporach rodzinnych testament własnoręczny częściej bywa podważany.

Co zrobić już teraz – plan działania

1. Zachowaj pełną dokumentację alimentacyjną i egzekucyjną dotyczącą ojca.
2. Nie podpisuj żadnych dokumentów, które mogłyby uczynić Cię współdłużnikiem, poręczycielem lub gwarantem jego zobowiązań.
3. Po śmierci ojca pilnuj 6-miesięcznego terminu z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.
4. Jeżeli masz dzieci, od razu sprawdź skutki odrzucenia spadku dla nich.
5. Rozważ sporządzenie testamentu notarialnego, a gdy są ku temu podstawy – także wydziedziczenie ojca z podaniem konkretnych przyczyn.
6. Jeżeli ojciec wystąpi o alimenty albo gmina o opłaty za DPS, od początku gromadź dowody jego wcześniejszych zaniedbań i braku wykonywania obowiązków rodzicielskich.

FAQ

Czy komornik może zająć moje konto za długi żyjącego ojca?

Nie, jeżeli nie jesteś stroną jego zobowiązania. Samo bycie dzieckiem dłużnika nie daje podstaw do egzekucji z Twojego majątku.

Czy brak kontaktu z ojcem automatycznie zwalnia z alimentów na jego rzecz?

Nie automatycznie. To mocny argument, ale trzeba go wykazać w konkretnej sprawie, zwykle przez powołanie art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz przedstawienie dowodów zaniedbań rodzica.

Czy lepiej odrzucić spadek czy przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza?

To zależy od składu majątku i wysokości długów. Jeśli wiesz, że zadłużenie jest znaczne i nie chcesz prowadzić spraw spadkowych, odrzucenie bywa najprostszym rozwiązaniem. Jeżeli w spadku mogą być wartościowe składniki, trzeba to ocenić indywidualnie.

Czy mogę całkowicie wyłączyć ojca od dziedziczenia po mnie?

Tak, najczęściej przez testament. Jeżeli istnieją ustawowe podstawy z art. 1008 Kodeksu cywilnego, można dodatkowo rozważyć wydziedziczenie, aby wyłączyć także roszczenie o zachowek.

Czy muszę już teraz składać jakieś pismo, żeby nie dziedziczyć po ojcu?

Nie. Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się dopiero po śmierci spadkodawcy, w terminie wynikającym z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – w szczególności art. 508, art. 519-525, art. 922, art. 924-925, art. 926, art. 931-932, art. 941, art. 949-950, art. 991, art. 1008-1009, art. 1015, art. 1018, art. 1020, art. 1031.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w szczególności art. 101 § 3, art. 128, art. 133 § 2, art. 135 § 1, art. 144¹.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – w szczególności art. 9.
• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – w szczególności art. 61, art. 64 i art. 64a.