Emerytura i pomoc społeczna w Polsce dla emerytów z Białorusi

Prawo cudzoziemca do emerytury w Polsce

Sam fakt posiadania karty stałego pobytu nie powoduje automatycznie nabycia prawa do polskiej emerytury. Karta pobytu jest dokumentem potwierdzającym tożsamość cudzoziemca oraz jego uprawnienie do pobytu w Polsce, co wynika z art. 244 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach. Nie jest natomiast dokumentem przyznającym świadczenie emerytalne.

W polskim systemie emerytalnym podstawowe znaczenie ma ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. prawo do emerytury po osiągnięciu wieku emerytalnego wynika z art. 24 ust. 1 tej ustawy, a sposób obliczenia świadczenia określa art. 26 ustawy. W praktyce oznacza to, że wysokość emerytury zależy od składek i kapitału zgromadzonych w polskim systemie ubezpieczeń społecznych.

Jeżeli rodzice nigdy nie pracowali w Polsce i nie podlegali polskiemu ubezpieczeniu emerytalnemu, ZUS nie będzie miał z czego obliczyć polskiej emerytury. Jeżeli jednak choćby przez pewien czas pracowali w Polsce albo opłacali składki w ZUS, trzeba sprawdzić ich indywidualną historię ubezpieczenia.

W sprawach cudzoziemców istotny jest też legalny pobyt. W praktyce pytania o emeryturę, zasiłki i legalizację pobytu często się łączą, dlatego warto odróżnić legalny pobyt a świadczenia od samego prawa do świadczenia pieniężnego.

Polsko-białoruska umowa o zabezpieczeniu społecznym

W pierwotnym stanie prawnym artykułu wskazywano, że między Polską a Białorusią nie ma umowy o koordynacji ubezpieczeń społecznych. Ta informacja jest już nieaktualna. Obecnie obowiązuje Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białorusią o zabezpieczeniu społecznym, sporządzona w Warszawie dnia 13 lutego 2019 r. Umowa jest stosowana od 1 stycznia 2022 r.

Zakres przedmiotowy umowy określa art. 2 Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białorusią o zabezpieczeniu społecznym. Obejmuje ona m.in. polskie świadczenia emerytalne i rentowe z systemu powszechnego oraz odpowiadające im świadczenia białoruskie. Zasada równego traktowania wynika z art. 4 tej umowy, a zasada wypłaty świadczeń osobom mieszkającym na terytorium drugiego państwa wynika z art. 5 tej umowy.

Znaczenie praktyczne ma także sumowanie okresów ubezpieczenia. Jeżeli dana osoba ma okresy ubezpieczenia zarówno w Polsce, jak i na Białorusi, właściwa instytucja może uwzględnić okresy z drugiego państwa w zakresie potrzebnym do ustalenia prawa do świadczenia. Mechanizm ten wynika z art. 11 Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białorusią o zabezpieczeniu społecznym. Nie oznacza to jednak, że Polska zapłaci emeryturę za białoruskie lata pracy. Każde państwo ustala i wypłaca świadczenie za okresy ubezpieczenia przebyte zgodnie z jego przepisami.

Czy można transferować białoruską emeryturę do Polski?

Możliwość wypłaty białoruskiej emerytury osobie mieszkającej w Polsce należy oceniać przede wszystkim według przepisów białoruskich oraz postanowień Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białorusią o zabezpieczeniu społecznym. Z art. 5 tej umowy wynika zasada, że świadczenia pieniężne nie powinny być zmniejszane, zmieniane, zawieszane ani uchylane wyłącznie z tego powodu, że uprawniony mieszka na terytorium drugiej umawiającej się strony, o ile umowa nie przewiduje inaczej.

W praktyce rodzice powinni skontaktować się z właściwą białoruską instytucją emerytalną i ustalić, jak zgłosić zmianę miejsca zamieszkania, na jaki rachunek może być wypłacane świadczenie oraz jakie dokumenty są wymagane. Wypłata transgraniczna może być utrudniona z przyczyn technicznych, bankowych lub organizacyjnych, dlatego warto uzyskać pisemną informację z właściwego organu białoruskiego.

Jeżeli rodzice mają już przyznaną emeryturę na Białorusi, nie powinni rezygnować z wyjaśnienia kwestii jej dalszej wypłaty po przeprowadzce. Białoruska emerytura jest ich podstawowym świadczeniem za okresy pracy i ubezpieczenia przebyte w tamtym państwie.

Wniosek do ZUS, gdy były okresy pracy w Polsce i na Białorusi

Jeżeli rodzice mieli jakiekolwiek okresy pracy lub ubezpieczenia w Polsce, warto złożyć wniosek do ZUS o ustalenie prawa do emerytury. ZUS powinien wówczas stosować polską ustawę emerytalną oraz Umowę między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białorusią o zabezpieczeniu społecznym.

Wniosek o emeryturę składa się do ZUS na formularzu właściwym dla emerytury. Jeżeli sprawa ma element białoruski, należy wskazać okresy zatrudnienia i ubezpieczenia na Białorusi oraz dołączyć posiadane dokumenty. Instytucje obu państw powinny wymieniać informacje w trybie przewidzianym przez Porozumienie administracyjne w sprawie stosowania Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białorusią o zabezpieczeniu społecznym.

Pomoc społeczna dla emerytów z Białorusi mieszkających w Polsce

Rodzice posiadający zezwolenie na pobyt stały mogą ubiegać się o świadczenia z pomocy społecznej, jeżeli mieszkają i przebywają na terytorium Polski. Wynika to z art. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, który obejmuje cudzoziemców mających miejsce zamieszkania i przebywających w Polsce m.in. na podstawie zezwolenia na pobyt stały.

Podstawowym warunkiem przyznania wielu świadczeń z pomocy społecznej jest spełnienie kryterium dochodowego określonego w art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Od 1 stycznia 2025 r. kryterium dochodowe wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł dla osoby w rodzinie. Kwoty te wynikają z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Kryteria zależą jednak od konkretnej formy wsparcia i statusu cudzoziemca; odrębne zasady dotyczą m.in. programu „Posiłek w szkole i w domu” dla obywateli Ukrainy.

Dochód ustala się według art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej jako sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, pomniejszoną o ustawowo wskazane obciążenia. Oznacza to, że białoruska emerytura będzie co do zasady dochodem branym pod uwagę przez ośrodek pomocy społecznej.

W zależności od sytuacji mogą wchodzić w grę przede wszystkim:

• zasiłek stały – na podstawie art. 37 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, dla osoby pełnoletniej niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli spełnia kryterium dochodowe;
• zasiłek okresowy – na podstawie art. 38 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie lub oczekiwanie na nabycie uprawnień do innych świadczeń;
• zasiłek celowy – na podstawie art. 39 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej, na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, np. zakup żywności, leków, opału, odzieży albo pokrycie części kosztów leczenia.

Jakie dokumenty będą potrzebne w ośrodku pomocy społecznej?

Postępowanie w sprawie świadczeń z pomocy społecznej wymaga ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej. Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się na podstawie art. 107 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

W praktyce ośrodek pomocy społecznej może wymagać m.in.:

• decyzji o przyznaniu emerytury białoruskiej albo innego dokumentu z właściwej instytucji białoruskiej,
• potwierdzenia wysokości wypłacanej emerytury, np. zaświadczenia, odcinka emerytury, historii rachunku bankowego albo innego wiarygodnego dokumentu,
• decyzji o udzieleniu zezwolenia na pobyt stały i karty pobytu,
• dokumentów dotyczących kosztów utrzymania, leczenia, niepełnosprawności lub stanu zdrowia,
• oświadczeń wymaganych przez ośrodek pomocy społecznej w toku postępowania.

Jeżeli uzyskanie zaświadczenia z Białorusi jest utrudnione, nie należy zakładać, że sprawa jest z góry przegrana. Trzeba wyjaśnić OPS, jakie dokumenty są realnie dostępne, i przedstawić inne dowody wysokości świadczenia. Ocena zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego i praktyki danego organu.

Czy rodzina w Polsce musi utrzymywać rodziców?

Ośrodek pomocy społecznej może badać także sytuację rodzinną. Obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodziców wynika z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, a kolejność wykonywania obowiązku alimentacyjnego określa art. 129 § 1 tego kodeksu. Rodzice mogą żądać alimentów od dorosłych dzieci, jeżeli znajdują się w niedostatku, co wynika z art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie oznacza to automatycznie, że OPS odmówi pomocy tylko dlatego, że dzieci mieszkają w Polsce. Organ może jednak pytać o możliwości wsparcia ze strony rodziny, a w niektórych sytuacjach gmina może dochodzić zwrotu wydatków od osób zobowiązanych do alimentacji na zasadach przewidzianych w ustawie o pomocy społecznej.

FAQ

Podsumowanie

Rodzice z Białorusi, którzy mają zezwolenie na pobyt stały i mieszkają w Polsce, nie nabywają automatycznie prawa do polskiej emerytury. Jeżeli nie mieli polskich okresów ubezpieczenia, zasadnicze znaczenie będzie miała ich emerytura białoruska oraz możliwość uzyskania pomocy społecznej w Polsce. Jeżeli pracowali zarówno na Białorusi, jak i w Polsce, należy rozważyć złożenie wniosku w ZUS z powołaniem się na polsko-białoruską umowę o zabezpieczeniu społecznym.

Źródła

• art. 24 ust. 1, art. 26 i art. 87 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,
• art. 244 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach,
• art. 2, art. 4, art. 5 i art. 11 Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białorusią o zabezpieczeniu społecznym, sporządzonej w Warszawie dnia 13 lutego 2019 r.,
• Porozumienie administracyjne w sprawie stosowania Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białorusią o zabezpieczeniu społecznym,
• art. 5 pkt 2 lit. a, art. 8 ust. 1 i 3, art. 37 ust. 1, art. 38 ust. 1, art. 39 ust. 1 i 2 oraz art. 107 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej,
• rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej,
• art. 128, art. 129 § 1 i art. 133 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.