Świadek mieszkający za granicą – wezwanie do sądu

Odebranie wezwania do sądu za osobę mieszkającą za granicą

Jeżeli list z sądu był skierowany do syna, który faktycznie mieszka we Francji, a odebrał go rodzic w Polsce, najlepiej nie czekać do terminu rozprawy. Należy niezwłocznie poinformować sąd, że adresat pisma przebywa na stałe albo czasowo za granicą, wskazać jego aktualny adres i wyjaśnić, że wezwanie nie zostało mu doręczone osobiście.

W piśmie do sądu trzeba podać przede wszystkim: sygnaturę sprawy, dane świadka, datę rozprawy, aktualny adres za granicą, adres e-mail lub numer telefonu do kontaktu, jeżeli świadek chce je podać, oraz krótki wniosek o usprawiedliwienie niestawiennictwa albo o zmianę sposobu przesłuchania. Warto dołączyć dokument potwierdzający pobyt za granicą, np. umowę o pracę, zaświadczenie od pracodawcy, potwierdzenie zamieszkania, bilet, rezerwację albo inny dokument wskazujący, że przyjazd do Polski w wyznaczonym terminie jest obiektywnie utrudniony.

Nie należy pisać do sądu w imieniu syna tak, jakby rodzic był jego pełnomocnikiem, jeżeli pełnomocnictwa nie ma. Rodzic może natomiast przekazać sądowi informację faktyczną: że adresat wezwania nie mieszka pod polskim adresem, przebywa za granicą i powinien być zawiadamiany na aktualny adres. Jeżeli problemem jest ustalenie miejsca doręczenia, pomocny może być też artykuł o tym, jak wskazać adres świadka w postępowaniu sądowym.

Czy świadek mieszkający za granicą musi przyjechać do Polski?

Co do zasady osoba prawidłowo wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się w sądzie i złożyć zeznania. Pobyt za granicą nie jest automatycznym zwolnieniem z tego obowiązku. W praktyce sąd ocenia jednak, czy osobisty przyjazd świadka jest konieczny, czy wystarczy inny sposób przeprowadzenia dowodu.

W sprawie cywilnej sąd może uznać, że świadek powinien zostać przesłuchany na odległość przy użyciu urządzeń technicznych, przez sąd wezwany, przez sąd zagraniczny albo za pośrednictwem polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego lub urzędu konsularnego. W sprawie karnej możliwe jest także przesłuchanie zdalne oraz skorzystanie z pomocy prawnej w obrocie międzynarodowym.

Wniosek świadka nie wiąże sądu, ale warto go złożyć. Trzeba w nim wskazać, że świadek nie uchyla się od zeznań, tylko z powodu pobytu za granicą prosi o przesłuchanie w innej formie albo o zmianę terminu. Osobny problem stanowi nieobecność świadka, gdy wezwanie zostało skutecznie doręczone, a świadek w ogóle nie reaguje na korespondencję z sądu.

Jak usprawiedliwić niestawiennictwo świadka przebywającego za granicą?

Najbezpieczniej zareagować przed terminem rozprawy. Pismo można wysłać listem poleconym, przez pełnomocnika, przez biuro podawcze sądu albo przez portal informacyjny, jeżeli dana osoba ma dostęp do sprawy i sąd dopuszcza taką formę kontaktu. W pilnych przypadkach warto równolegle wysłać pismo e-mailem do sekretariatu wydziału, ale sam e-mail nie zawsze zastąpi formalne pismo procesowe.

W piśmie warto zawrzeć następujące elementy:

• oznaczenie sądu i wydziału,
• sygnaturę akt z wezwania,
• dane świadka oraz jego aktualny adres za granicą,
• informację, kiedy świadek dowiedział się o wezwaniu,
• wyjaśnienie, dlaczego nie może stawić się w Polsce w wyznaczonym terminie,
• wniosek o usprawiedliwienie niestawiennictwa, odroczenie przesłuchania albo przesłuchanie zdalne, przez konsula lub przez właściwy organ państwa pobytu,
• załączniki potwierdzające pobyt za granicą i realną przeszkodę w przyjeździe.

Jeżeli przyczyną nieobecności jest choroba, trzeba zachować szczególną ostrożność. W postępowaniu cywilnym usprawiedliwienie niestawiennictwa z powodu choroby wymaga co do zasady zaświadczenia lekarza sądowego. Jeżeli świadek jest za granicą i nie może uzyskać takiego zaświadczenia przed terminem, powinien mimo to jak najszybciej przesłać dokumentację medyczną, wyjaśnić sytuację i poprosić sąd o uznanie przyczyny za usprawiedliwioną albo o wyznaczenie innego sposobu przesłuchania.

Przesłuchanie świadka za granicą przez konsula albo sąd zagraniczny

W sprawach cywilnych nadal istotny jest art. 1134 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala sądowi wystąpić do polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego lub urzędu konsularnego o przeprowadzenie dowodu albo doręczenie pisma, jeżeli osoba, która ma być przesłuchana, jest obywatelem polskim przebywającym za granicą.

W sprawach karnych podobną funkcję pełni art. 586 Kodeksu postępowania karnego. Sąd lub prokurator może zwrócić się do polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego albo urzędu konsularnego o doręczenie pisma osobie przebywającej za granicą, która ma obywatelstwo polskie, albo o przesłuchanie takiej osoby jako świadka, biegłego, oskarżonego lub podejrzanego. Jeżeli nie da się dokonać czynności w ten sposób, możliwe jest zwrócenie się do właściwego organu państwa obcego.

W relacjach z państwami Unii Europejskiej, w tym z Francją, w sprawach cywilnych i handlowych aktualnie stosuje się rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1783 dotyczące współpracy sądów przy przeprowadzaniu dowodów. Zastąpiło ono dawne rozporządzenie Rady (WE) nr 1206/2001, dlatego powoływanie wyłącznie starego aktu byłoby obecnie nieaktualne. Poza Unią Europejską znaczenie mogą mieć konwencje międzynarodowe, w szczególności konwencja haska z 1970 r., albo umowy dwustronne.

Przesłuchanie zdalne świadka mieszkającego za granicą

Obecnie sądy coraz częściej korzystają z rozwiązań zdalnych, ale nie jest to automatyczne prawo świadka. W postępowaniu cywilnym art. 235 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi postanowić, że dowód zostanie przeprowadzony przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających dokonanie czynności na odległość, jeżeli charakter dowodu się temu nie sprzeciwia.

W postępowaniu karnym art. 177 § 1a Kodeksu postępowania karnego przewiduje możliwość przesłuchania świadka przy użyciu urządzeń technicznych zapewniających jednoczesny bezpośredni przekaz obrazu i dźwięku. Przy świadku przebywającym za granicą w praktyce trzeba jednak uwzględnić wymogi procedury karnej, miejsce pobytu świadka, możliwości techniczne i sposób zapewnienia prawidłowości czynności.

Dlatego wniosek o przesłuchanie zdalne powinien być konkretny. Warto napisać, że świadek ma dostęp do komputera, kamery, mikrofonu, stabilnego internetu i może okazać dokument tożsamości. Jeżeli świadek przebywa w innej strefie czasowej, należy od razu zaproponować możliwe godziny połączenia.

Co grozi za brak reakcji na wezwanie?

W postępowaniu cywilnym za nieusprawiedliwione niestawiennictwo sąd skaże świadka na grzywnę, a następnie wezwie go ponownie. W razie ponownego niestawiennictwa może nałożyć kolejną grzywnę i zarządzić przymusowe sprowadzenie. Gdy Kodeks postępowania cywilnego nie określa osobnej wysokości grzywny, grzywna może wynosić do 3000 zł.

Świadek może próbować uchylić skutki kary, jeżeli w terminie przewidzianym w przepisach dostatecznie usprawiedliwi swoje niestawiennictwo. Warto więc reagować także wtedy, gdy grzywna została już nałożona. Szerzej ten problem omawia materiał o tym, kiedy możliwe jest przymusowe doprowadzenie świadka na sprawę cywilną.

W postępowaniu karnym konsekwencje również mogą być dotkliwe: kara pieniężna, zatrzymanie, przymusowe doprowadzenie, a w określonych sytuacjach także inne środki porządkowe. Dlatego świadek przebywający za granicą powinien jasno wykazać, że nie lekceważy wezwania, lecz z przyczyn obiektywnych prosi o inny sposób przesłuchania.

Czy świadek może odmówić zeznań?

Pobyt za granicą nie jest podstawą odmowy zeznań. To, czy świadek może odmówić odpowiedzi albo odmówić składania zeznań w całości, zależy od rodzaju sprawy i relacji świadka ze stronami lub oskarżonym. Inne zasady obowiązują w sprawie cywilnej, inne w postępowaniu karnym, a jeszcze inne niuanse mogą pojawić się w sprawach pracowniczych.

Jeżeli świadek obawia się, że zeznania mogłyby narazić jego albo osobę bliską na odpowiedzialność, powinien przed przesłuchaniem sprawdzić, czy przysługuje mu prawo odmowy odpowiedzi na pytanie albo prawo odmowy zeznań. Pomocne omówienie tej kwestii znajdziesz w artykule o tym, kiedy możliwa jest odmowa zeznań w sądzie.

FAQ

Czy samo mieszkanie za granicą usprawiedliwia nieobecność świadka?

Nie zawsze. Pobyt za granicą jest ważną okolicznością, ale świadek powinien ją wykazać i poprosić sąd o usprawiedliwienie nieobecności, zmianę terminu albo przesłuchanie w innej formie. Decyzję podejmuje sąd.

Co powinien zrobić rodzic, który odebrał wezwanie do sądu za dorosłe dziecko?

Powinien jak najszybciej poinformować sąd, że adresat mieszka za granicą, podać aktualny adres, jeżeli go zna, i wskazać, że wezwanie nie trafiło bezpośrednio do świadka. Nie powinien jednak składać oświadczeń procesowych w imieniu dziecka bez pełnomocnictwa.

Czy sąd może przesłuchać świadka przez internet?

Tak, jest to możliwe, jeżeli sąd uzna, że charakter dowodu na to pozwala i istnieją warunki techniczne. Świadek może złożyć wniosek o przesłuchanie zdalne, ale nie może samodzielnie narzucić sądowi tej formy.

Czy sąd może przesłuchać świadka przez konsula?

Tak, w określonych sytuacjach. W sprawach cywilnych podstawą może być art. 1134 K.p.c., a w sprawach karnych art. 586 K.p.k. Zasadniczo chodzi o osobę mającą obywatelstwo polskie i przebywającą za granicą.

Jaka kara grozi świadkowi za niestawienie się w sądzie?

W sprawie cywilnej za nieusprawiedliwione niestawiennictwo sąd może nałożyć grzywnę do 3000 zł, wezwać świadka ponownie, a przy kolejnym niestawiennictwie zarządzić przymusowe sprowadzenie. W sprawie karnej również możliwe są środki porządkowe, w tym kara pieniężna i przymusowe doprowadzenie.

Czy świadek może odmówić składania zeznań w sądzie pracy?

To zależy od podstawy odmowy i rodzaju pytania. Sam fakt, że sprawa dotyczy stosunku pracy, nie daje automatycznego prawa do odmowy. W praktyce warto sprawdzić, kiedy dopuszczalna jest odmowa zeznań sąd pracy, zwłaszcza gdy odpowiedź mogłaby narazić świadka lub osobę bliską na odpowiedzialność.

Czy można odczytać wcześniejsze zeznania świadka przebywającego za granicą?

W postępowaniu karnym przepisy przewidują sytuacje, w których można odczytać wcześniejsze protokoły zeznań, ale zależy to od konkretnych przesłanek i znaczenia dowodu. W postępowaniu cywilnym sąd także ocenia, czy dany dowód jest konieczny i czy jego przeprowadzenie nie spowoduje nieuzasadnionej zwłoki.

Podsumowanie

Świadek mieszkający za granicą powinien potraktować wezwanie z sądu poważnie, nawet jeżeli pismo trafiło najpierw do rodziny w Polsce. Najważniejsze jest szybkie poinformowanie sądu o aktualnym adresie i przeszkodzie w przyjeździe oraz złożenie konkretnego wniosku: o usprawiedliwienie nieobecności, zmianę terminu, przesłuchanie zdalne, przesłuchanie przez konsula albo przez właściwy organ państwa pobytu.

Nie warto zakładać, że sąd sam domyśli się, iż świadek faktycznie przebywa za granicą. Brak reakcji może prowadzić do grzywny i dalszych środków przymuszających. Dobrze przygotowane pismo, poparte dokumentami, zwykle daje znacznie większą szansę na bezpieczne rozwiązanie sprawy.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 1134, art. 235 § 2, art. 274, art. 275 i art. 214¹ – tekst aktu w systemie ELI.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 177 § 1a, art. 285–286, art. 391 i art. 586 – tekst aktu w systemie ELI.
• Ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. – Prawo konsularne, w szczególności art. 26 – tekst aktu w systemie ELI.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1783 z dnia 25 listopada 2020 r. w sprawie współpracy między sądami państw członkowskich przy przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych – EUR-Lex.
• Informacja Ministerstwa Sprawiedliwości o przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych w obrocie międzynarodowym – gov.pl.