Zabezpieczenie spłaty po podziale majątku

Kiedy można egzekwować spłatę zasądzoną przy podziale majątku?

Prawomocne postanowienie o podziale majątku, w którym sąd przyznał mieszkanie jednemu z byłych małżonków i zasądził spłatę na rzecz drugiego, jest podstawą do dochodzenia pieniędzy. Jeżeli jednak sąd wyznaczył termin spłaty, np. 12 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia, to do upływu tego terminu roszczenie nie jest jeszcze wymagalne.

W praktyce oznacza to, że przed terminem płatności nie można skutecznie wszcząć egzekucji tylko dlatego, że osoba zobowiązana może w przyszłości nie zapłacić. Egzekucja służy przymusowemu wykonaniu wymagalnego obowiązku, a nie wyprzedzającemu ściąganiu kwoty, która ma być zapłacona dopiero w przyszłości.

Jeżeli termin spłaty już minął, podstawową drogą jest wystąpienie o nadanie orzeczeniu klauzuli wykonalności, o ile nie została nadana, a następnie złożenie wniosku egzekucyjnego do komornika. Jeżeli termin jeszcze nie minął, właściwym narzędziem ochrony może być zabezpieczenie roszczenia.

Zabezpieczenie świadczenia, którego termin jeszcze nie nadszedł

Aktualne przepisy Kodeksu postępowania cywilnego przewidują, że w każdej sprawie cywilnej można żądać zabezpieczenia. Co szczególnie ważne w opisanej sytuacji, po uzyskaniu przez uprawnionego tytułu wykonawczego zabezpieczenie jest dopuszczalne wtedy, gdy ma służyć zabezpieczeniu roszczenia o świadczenie, którego termin spełnienia jeszcze nie nastąpił.

Przy spłacie zasądzonej w postanowieniu o podziale majątku oznacza to, że osoba oczekująca na zapłatę może złożyć wniosek o zabezpieczenie jeszcze przed datą wymagalności spłaty. Nie wystarczy jednak samo subiektywne przekonanie, że dłużnik może sprzedać mieszkanie albo ukryć majątek. Trzeba uprawdopodobnić interes prawny, czyli wykazać, że brak zabezpieczenia może uniemożliwić lub poważnie utrudnić wykonanie orzeczenia.

Takim argumentem mogą być np. konkretne działania zobowiązanego: wystawienie mieszkania na sprzedaż, rozmowy o przeniesieniu własności na osobę trzecią, obciążanie majątku, znaczne zadłużenie, brak stałych dochodów, uchylanie się od kontaktu albo inne okoliczności wskazujące na realne ryzyko niewykonania obowiązku spłaty.

Co powinien zawierać wniosek o zabezpieczenie?

Wniosek o zabezpieczenie powinien spełniać wymagania pisma procesowego. Należy wskazać sąd, strony lub uczestników, sygnaturę sprawy, żądanie, uzasadnienie, dowody lub dokumenty uprawdopodobniające okoliczności oraz podpis. W sprawie zakończonej prawomocnym postanowieniem warto dołączyć odpis orzeczenia z informacją o prawomocności, a także dokumenty pokazujące ryzyko niewypłacalności albo wyzbycia się majątku.

W sprawach o roszczenie pieniężne trzeba wskazać sposób zabezpieczenia i sumę zabezpieczenia. Suma ta nie powinna być ustalana dowolnie. Co do zasady obejmuje dochodzone roszczenie wraz z należnymi odsetkami do dnia wydania postanowienia o zabezpieczeniu, kosztami wykonania zabezpieczenia oraz ewentualnymi przewidywanymi kosztami postępowania.

Opłata sądowa od wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia wynosi obecnie 100 zł. Wniosek podlega rozpoznaniu bezzwłocznie, co do zasady nie później niż w terminie tygodnia od dnia wpływu do sądu, chyba że przepis szczególny przewiduje inną zasadę albo konieczne jest wyznaczenie rozprawy.

Jak sąd może zabezpieczyć spłatę?

W przypadku roszczeń pieniężnych Kodeks postępowania cywilnego przewiduje kilka sposobów zabezpieczenia. Najczęściej w praktyce rozważa się zajęcie rachunku bankowego, wynagrodzenia za pracę, innej wierzytelności lub prawa majątkowego, obciążenie nieruchomości hipoteką przymusową, zakaz zbywania lub obciążania nieruchomości bez księgi wieczystej, zakaz zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu albo zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem.

Sąd nie musi zastosować środka wskazanego przez wnioskodawcę, jeżeli uzna go za nadmierny albo nieadekwatny. Przy wyborze sposobu zabezpieczenia powinien brać pod uwagę interes obu stron: zapewnić uprawnionemu realną ochronę, ale nie obciążać obowiązanego ponad potrzebę.

W sprawach dotyczących nieruchomości często najtrafniejsza jest hipoteka przymusowa. Jeżeli jednak mieszkanie nie ma księgi wieczystej, albo chodzi o spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, trzeba rozważyć inne ustawowe sposoby zabezpieczenia, np. zakaz zbywania odpowiedniego prawa.

Hipoteka przymusowa jako zabezpieczenie spłaty

Hipoteka przymusowa jest jednym z najsilniejszych zabezpieczeń roszczenia pieniężnego. Można ją uzyskać m.in. na podstawie postanowienia sądu o udzieleniu zabezpieczenia. Po uzyskaniu takiego postanowienia trzeba złożyć wniosek o wpis hipoteki do właściwej księgi wieczystej. Opłata od wniosku o wpis ograniczonego prawa rzeczowego w księdze wieczystej wynosi co do zasady 200 zł.

Hipoteka obciąża nieruchomość, a nie tylko osobę aktualnego właściciela. Dlatego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją własnością stała się później. W praktyce wpis hipoteki w księdze wieczystej istotnie utrudnia sprzedaż lokalu, ponieważ nabywca widzi obciążenie i musi liczyć się z ryzykiem egzekucji z nieruchomości.

Trzeba jednak doprecyzować ważną rzecz: hipoteka nie daje automatycznie pierwszeństwa przed każdym innym wierzycielem w każdej sytuacji. Pierwszeństwo zależy przede wszystkim od treści księgi wieczystej i kolejności wpisów. Jeżeli w księdze są już wcześniejsze hipoteki, będą one miały zasadniczo lepsze pierwszeństwo niż hipoteka wpisana później.

W przypadku hipoteki przymusowej suma hipoteki powinna wynikać z dokumentu stanowiącego podstawę wpisu. Jeżeli dokument nie określa wysokości sumy hipoteki, przepisy ograniczają jej wysokość do wskazanego ustawowo poziomu. Dlatego we wniosku o zabezpieczenie warto precyzyjnie wskazać kwotę spłaty, odsetki i koszty, które mają być objęte zabezpieczeniem.

Co zrobić po nadejściu terminu spłaty?

Jeżeli termin spłaty minął, a zobowiązany nie zapłacił, należy przejść z etapu zabezpieczenia do etapu egzekucji. W pierwszej kolejności trzeba sprawdzić, czy posiadane postanowienie nadaje się do wykonania i czy ma klauzulę wykonalności w zakresie zasądzonej spłaty. Jeżeli nie, należy złożyć wniosek o jej nadanie.

Po uzyskaniu tytułu wykonawczego można złożyć wniosek do komornika. Wierzyciel może wskazać znane składniki majątku dłużnika, np. rachunki bankowe, wynagrodzenie, nieruchomość, pojazdy albo wierzytelności. Jeżeli wcześniej wpisano hipotekę przymusową, jej znaczenie ujawnia się szczególnie wtedy, gdy konieczna staje się egzekucja z nieruchomości.

Warto pilnować również odsetek. Jeżeli postanowienie sądu albo przepisy przewidują odsetki za opóźnienie po bezskutecznym upływie terminu spłaty, powinny zostać uwzględnione przy dalszych czynnościach, w tym przy ustalaniu kwoty egzekwowanej.

FAQ

Czy mogę iść do komornika przed terminem spłaty?

Co do zasady nie. Jeżeli sąd dał zobowiązanemu określony termin na spłatę, egzekucja jest możliwa dopiero po bezskutecznym upływie tego terminu i po uzyskaniu tytułu wykonawczego.

Czy samo ryzyko sprzedaży mieszkania wystarczy do zabezpieczenia?

Sama obawa może być niewystarczająca. Warto przedstawić konkretne okoliczności, np. ogłoszenie sprzedaży, korespondencję, informacje o zadłużeniu, wcześniejsze próby ukrywania majątku albo inne fakty wskazujące na realne zagrożenie wykonania orzeczenia.

Czy sąd musi ustanowić hipotekę przymusową?

Nie. Wnioskodawca może wskazać hipotekę przymusową jako sposób zabezpieczenia, ale sąd ocenia, czy jest ona potrzebna i proporcjonalna. Może też uznać, że wystarczy inny sposób zabezpieczenia.

Czy były małżonek może sprzedać mieszkanie mimo hipoteki?

Formalnie sprzedaż nieruchomości obciążonej hipoteką jest możliwa, ale obciążenie pozostaje ujawnione w księdze wieczystej. Nabywca kupuje nieruchomość z tym ryzykiem, dlatego w praktyce taki wpis często utrudnia sprzedaż albo wymusza rozliczenie zabezpieczonej wierzytelności.

Ile kosztuje wniosek o zabezpieczenie?

Opłata od wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia wynosi 100 zł. Jeżeli sąd udzieli zabezpieczenia przez hipotekę przymusową, trzeba dodatkowo liczyć się z opłatą za wpis hipoteki w księdze wieczystej, zasadniczo 200 zł.

Co jeśli termin spłaty już minął?

Wtedy zasadniczo należy działać egzekucyjnie: uzyskać klauzulę wykonalności, jeżeli jest potrzebna, i złożyć wniosek do komornika. Zabezpieczenie ma największe znaczenie wtedy, gdy termin zapłaty jeszcze nie nadszedł, ale istnieje realne ryzyko późniejszej bezskuteczności egzekucji.

Źródła

• art. 730, art. 730¹, art. 736, art. 737 i art. 747 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. 2026 poz. 468;
• art. 65, art. 109, art. 110 i art. 110¹ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, t.j. Dz.U. 2025 poz. 341;
• art. 42 i art. 68 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228 ze zm.