Zgoda na paszport i wyjazd dziecka za granicę po rozwodzie

Brak zgody jednego z rodziców na paszport albo dowód dziecka

Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, to zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. Z kolei art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Wyrobienie dziecku paszportu lub dowodu osobistego co do zasady należy do istotnych spraw dziecka. Dlatego przy braku porozumienia między rodzicami jeden z nich może złożyć do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosek o rozstrzygnięcie w tej sprawie na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce znaczenie ma także to, czy drugiemu rodzicowi przysługuje pełna władza rodzicielska, czy została ona ograniczona, zawieszona albo rodzic został jej pozbawiony. Jeżeli rodzic nie ma prawa współdecydować w tej sferze z powodu treści prawomocnego orzeczenia, ocena może być inna i zawsze trzeba porównać konkretną sytuację z treścią wyroku lub postanowienia.

Podstawa prawna wydania paszportu małoletniemu

Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych dokument paszportowy osobie małoletniej wydaje się na wniosek złożony przez:

• matkę, ojca, opiekuna prawnego lub kuratora – po uzyskaniu zgody drugiego z rodziców, chyba że na podstawie orzeczenia sądu, postanowienia sądu albo z mocy prawa zgoda ta nie jest wymagana, albo
• jednego z rodziców, opiekuna prawnego lub kuratora – jeżeli przedstawi prawomocne orzeczenie sądu zastępujące zgodę drugiego rodzica.

Jeżeli dziecko nie ukończyło 12 lat, odbiór paszportu co do zasady następuje bez jego obecności. Jeżeli ukończyło 12 lat, przy składaniu wniosku pobiera się odciski palców, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie o dokumentach paszportowych.

W sprawach dowodu osobistego należy stosować ustawę z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych. Dowód osobisty dla dziecka również wyrabia przedstawiciel ustawowy. Sam obowiązek posiadania dowodu przez małoletniego nie istnieje, ale dokument może być potrzebny np. do podróży po państwach strefy Schengen.

Czy sąd może zastąpić zgodę rodzica?

Tak. Jeżeli jeden z rodziców nie zgadza się na wydanie dziecku paszportu lub dowodu, drugi może wystąpić do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka. Sąd nie bada wtedy wygody rodziców, lecz przede wszystkim dobro dziecka, co wynika z art. 95 § 3 i art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W takim postępowaniu sąd zwykle ocenia m.in.:

• po co dziecku dokument jest potrzebny,
• czy planowane są krótkie wyjazdy turystyczne, leczenie, edukacja lub odwiedziny rodziny,
• czy istnieje realne ryzyko wywiezienia dziecka na stałe bez zgody drugiego rodzica,
• jak dotychczas wykonywana jest władza rodzicielska i kontakty z dzieckiem,
• czy konflikt między rodzicami nie jest wykorzystywany wbrew dobru dziecka.

Sam lęk, że drugi rodzic może kiedyś wyjechać z dzieckiem, nie zawsze wystarczy do odmowy wydania dokumentu. Jeżeli jednak obawy są poparte konkretnymi okolicznościami, np. przygotowaniami do przeprowadzki, zerwaniem kontaktów lub wcześniejszym przetrzymywaniem paszportu, warto je szczegółowo opisać i udokumentować.

Czy paszport albo dowód oznacza zgodę na wyjazd dziecka?

Nie. To dwie różne sprawy.

Zgoda na wydanie dokumentu tożsamości nie jest automatycznie zgodą na każdy wyjazd zagraniczny ani tym bardziej na zmianę miejsca zamieszkania dziecka za granicą. Wyjazd dziecka za granicę może również stanowić istotną sprawę dziecka w rozumieniu art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zwłaszcza gdy:

• ma trwać długo,
• wiąże się ze zmianą szkoły lub środowiska,
• utrudnia wykonywanie kontaktów drugiego rodzica,
• w praktyce oznacza przeniesienie centrum życia dziecka do innego państwa.

Przy krótkich, typowo wakacyjnych wyjazdach stanowiska w praktyce bywają różne i wiele zależy od konkretnego stanu faktycznego oraz treści wcześniejszych orzeczeń. Jeżeli jednak drugi rodzic wyraźnie sprzeciwia się wyjazdowi, a spór dotyczy dziecka pozostającego pod wspólną władzą rodzicielską, bezpiecznym rozwiązaniem jest uzyskanie jego zgody albo postanowienia sądu.

Co może orzec sąd w sprawie wyjazdu dziecka za granicę?

Jeżeli między rodzicami nie ma zgody co do wyjazdu, sąd opiekuńczy może rozstrzygnąć spór na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W zależności od okoliczności sąd może:

• wyrazić zgodę na jednorazowy wyjazd,
• odmówić zgody,
• określić warunki wyjazdu, np. termin, państwo docelowe, sposób przekazywania informacji,
• rozstrzygnąć spór szerzej, jeżeli w grę wchodzi faktyczna zmiana miejsca pobytu dziecka.

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd może także zastosować środki z art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w tym określić, jakich czynności rodzice nie mogą dokonywać bez zezwolenia sądu. Ten przepis bywa przydatny wtedy, gdy istnieją konkretne podstawy do obawy, że jeden z rodziców podejmie działania godzące w stabilność sytuacji dziecka.

Zobacz również:

• paszport bez zgody ojca
• zgoda sądu na wyjazd

Wyjazd dziecka bez zgody drugiego rodzica

Jeżeli jedno z rodziców wyjedzie z dzieckiem za granicę albo zatrzyma je tam bez wymaganej zgody drugiego rodzica lub bez rozstrzygnięcia sądu, może dojść do tzw. bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka w rozumieniu art. 3 Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzonej w Hadze dnia 25 października 1980 r.

Konwencja ma zastosowanie wtedy, gdy dziecko miało miejsce stałego pobytu w jednym państwie-stronie konwencji, a zostało wywiezione lub zatrzymane w innym państwie-stronie z naruszeniem prawa do opieki wykonywanego wspólnie albo indywidualnie. Polska i Norwegia są stronami tej konwencji.

W praktyce nie chodzi o ocenę moralną zachowania rodzica, lecz o szybkie przywrócenie stanu sprzed bezprawnego wyjazdu, chyba że zachodzą wyjątkowe przesłanki odmowy powrotu określone w konwencji. Im szybciej zostanie podjęte działanie, tym lepiej dla skuteczności procedury.

Jakie działania może podjąć rodzic zagrożony wyjazdem dziecka?

Jeżeli istnieje realne ryzyko wyjazdu dziecka na stałe, można rozważyć w szczególności:

• złożenie do sądu wniosku o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• wniosek o zarządzenia opiekuńcze na podstawie art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• uregulowanie lub zmianę miejsca pobytu dziecka, jeżeli spór dotyczy faktycznie przeprowadzki,
• zabezpieczenie kontaktów, aby wykazać przed sądem, jak wyjazd wpłynąłby na relację dziecka z drugim rodzicem.

Jeżeli do wyjazdu już doszło, należy działać niezwłocznie. Poza procedurą haską znaczenie mogą mieć także środki krajowe, w tym postępowania rodzinne i wykonawcze. Dobór środków zależy od tego, czy chodzi o wyjazd wakacyjny, stałą relokację, zatrzymanie dziecka za granicą czy naruszenie wcześniejszego orzeczenia.

Osobnym problemem bywa wyjazd z dziećmi bez wiedzy drugiego rodzica. W takich sprawach liczą się nie tylko przepisy ogólne, ale także treść wcześniejszych wyroków rozwodowych, ugód i postanowień dotyczących władzy rodzicielskiej oraz kontaktów.

Tabela: dokument dziecka a zgoda drugiego rodzica

FAQ

Czy matka może wyrobić dziecku paszport bez zgody ojca?

Tak, ale tylko wtedy, gdy zgoda ojca nie jest wymagana z mocy prawa albo została zastąpiona prawomocnym orzeczeniem sądu. Wynika to z art. 13 ust. 1 ustawy o dokumentach paszportowych.

Czy samo posiadanie paszportu pozwala wyjechać z dzieckiem na stałe za granicę?

Nie. Paszport jest dokumentem podróży, a nie zgodą drugiego rodzica na relokację dziecka. Spór o taki wyjazd rozstrzyga się odrębnie na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy sąd zawsze zgadza się na wydanie paszportu dziecku?

Nie. Sąd ocenia dobro dziecka i wszystkie okoliczności sprawy. Jeżeli uzna, że istnieje realne zagrożenie wykorzystania dokumentu do bezprawnej relokacji dziecka, może odmówić albo rozstrzygnąć sprawę szerzej w innym postępowaniu.

Co zrobić, gdy drugi rodzic wyjechał z dzieckiem bez zgody?

Trzeba działać szybko. W zależności od państwa docelowego możliwe jest wszczęcie procedury na podstawie Konwencji haskiej z 25 października 1980 r. oraz podjęcie działań przed polskim sądem rodzinnym.

Czy brak kontaktu z ojcem zawsze pozwala wyrobić paszport bez jego zgody?

Nie zawsze. Sam brak kontaktu nie usuwa automatycznie prawa do współdecydowania. W takich sytuacjach często potrzebne jest orzeczenie sądu. Zobacz też materiał o problemie: paszport bez zgody ojca.

Źródła

• art. 95 § 3, art. 97 § 1 i § 2, art. 109 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych
• ustawa z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych
• Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r.