Konflikt po rozwodzie a dobro dziecka – co możesz zrobić?

Nie diagnoza byłego małżonka, lecz ochrona dobra dziecka

W opisanej sytuacji najważniejsze jest nie tyle „udowodnienie”, że drugi rodzic ma zaburzenia psychiczne, ile wykazanie przed sądem, że jego konkretne zachowania szkodzą dzieciom albo realnie zagrażają ich dobru. W sprawach rodzinnych sąd kieruje się przede wszystkim zasadą dobra dziecka, wynikającą z art. 56 § 2, art. 95 § 3 oraz art. 109 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Samo przekonanie jednego rodzica, że drugi „jest psychopatą”, nie wystarczy. Znaczenie mają fakty: manipulowanie dziećmi, wciąganie ich w konflikt, powtarzanie fałszywych oskarżeń, agresywne sceny przy wydawaniu dzieci, utrudnianie kontaktów, destabilizowanie terapii albo wywoływanie u dzieci lęku.

Czy sąd może skierować drugiego rodzica na badanie psychologiczne lub psychiatryczne?

Tak, ale nie w taki sposób, że składa Pan odrębny prosty wniosek o „zbadanie byłej żony”, a sąd automatycznie to zarządza. W praktyce ocena funkcjonowania rodziców najczęściej następuje jako dowód w sprawie o:

• ustalenie albo zmianę kontaktów z dzieckiem,
• wykonywanie władzy rodzicielskiej,
• ograniczenie władzy rodzicielskiej,
• zmianę miejsca pobytu dziecka,
• zagrożenie dobra dziecka.

W takich sprawach sąd może dopuścić dowód z opinii specjalistów. Najczęściej chodzi o opinię Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych (OZSS), sporządzaną na potrzeby postępowania rodzinnego. Podstawą dopuszczenia dowodu z opinii biegłych jest art. 278 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Jeżeli sąd uzna, że do rozstrzygnięcia potrzebne są wiadomości specjalne, może zlecić badanie relacji rodzinnych, kompetencji wychowawczych, mechanizmów konfliktu, wpływu zachowań rodziców na dzieci, a niekiedy również stanu psychicznego w zakresie potrzebnym dla sprawy.

To bardzo ważne: sąd nie bada rodzica „dla samej diagnozy”, lecz po to, by ustalić, jaki model pieczy, kontaktów i zabezpieczeń najlepiej chroni dzieci.

Kiedy możliwe jest ograniczenie władzy rodzicielskiej?

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 109 § 2 tego aktu sąd może w szczególności:

• zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania,
• określić, jakie czynności nie mogą być dokonywane bez zezwolenia sądu,
• poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego,
• skierować rodziców do placówki albo specjalisty zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub inną pomocą,
• umieścić dziecko w rodzinie zastępczej albo placówce – w sytuacjach skrajnych.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej nie musi od razu oznaczać „odebrania dzieci”. Często polega na tym, że jeden z rodziców zachowuje władzę tylko w wybranym zakresie, np. współdecyduje o leczeniu, edukacji czy wyjazdach zagranicznych, ale nie sprawuje pieczy na co dzień.

Jeżeli problem dotyczy głównie konfliktu lojalnościowego albo zmanipulowanych dzieci, sąd zwykle najpierw rozważa środki mniej ingerujące niż pozbawienie władzy rodzicielskiej.

Kiedy wchodzi w grę pozbawienie władzy rodzicielskiej?

Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest środkiem najsurowszym. Zgodnie z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy pozbawi rodzica władzy rodzicielskiej, jeżeli:

• władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody,
• rodzic nadużywa władzy rodzicielskiej,
• rodzic w sposób rażący zaniedbuje swoje obowiązki względem dziecka.

W praktyce sam ostry konflikt po rozwodzie nie wystarcza. Trzeba wykazać trwałe, poważne i szkodliwe zachowania, np. przemoc, poważne uzależnienie wpływające na opiekę, skrajne manipulowanie dzieckiem, uporczywe niszczenie więzi z drugim rodzicem połączone z krzywdzeniem dziecka, porzucenie dziecka lub rażące zaniedbania.

Jeżeli sytuacja jest niejednoznaczna, sąd częściej najpierw ogranicza władzę rodzicielską, ustanawia nadzór kuratora, zobowiązuje do terapii albo zmienia sposób wykonywania kontaktów.

Utrudnianie kontaktów z dziećmi – jakie są realne narzędzia?

Jeżeli kontakty zostały ustalone w wyroku, postanowieniu sądu albo w ugodzie zawartej przed sądem lub przed mediatorem, można skorzystać z procedury przewidzianej w art. 598¹⁵–598²² Kodeksu postępowania cywilnego.

To postępowanie jest dwuetapowe:

Zgodnie z art. 598¹⁵ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd opiekuńczy, uwzględniając sytuację majątkową osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje, zagrozi jej nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku wynikającego z orzeczenia albo ugody dotyczącej kontaktów.

Jeżeli problem jest powtarzalny, warto dokumentować każdy incydent: datę, godzinę, miejsce, treść wiadomości, obecność świadków, nagrania z wydania dziecka, notatki z interwencji policji, korespondencję z mediatorem lub terapeutą.

Pomocne mogą być też materiały dotyczące praktyki przy sporach o utrudnianie kontaktów z dzieckiem.

Fałszywe oskarżenia, nękanie i naruszenie dóbr osobistych

Jeżeli były małżonek składa nieprawdziwe zawiadomienia, pomawia albo prowadzi uporczywą kampanię oskarżeń, w określonych stanach faktycznych można rozważyć równolegle działania karne albo cywilne. To jednak wymaga ostrożnej oceny dowodów, bo sam konflikt rodzinny nie zawsze oznacza automatycznie odpowiedzialność karną.

W zakresie prawa karnego najczęściej rozważa się:

• art. 212 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – pomówienie,
• art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – uporczywe nękanie.

Na gruncie cywilnym można powołać się na art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, jeżeli doszło do naruszenia dóbr osobistych, np. czci, dobrego imienia, prywatności.

Trzeba jednak oddzielić dwie sprawy: ochrona Pana jako osoby dorosłej to jedno, a postępowanie rodzinne w sprawie dzieci to drugie. Sąd rodzinny przede wszystkim ocenia wpływ zachowań rodziców na dzieci.

Jakie dowody są najważniejsze w sprawie rodzinnej?

W sprawach o kontakty, władzę rodzicielską i dobro dziecka największe znaczenie mają dowody pokazujące powtarzalny wzorzec zachowań. Najczęściej są to:

• wiadomości SMS, e-maile, korespondencja z komunikatorów,
• nagrania przekazania dzieci, o ile zostały uzyskane legalnie i mają znaczenie dla sprawy,
• zaświadczenia od psychologa prowadzącego dziecko lub rodzinę,
• dokumentacja szkolna lub przedszkolna, jeżeli pokazuje zmianę zachowania dziecka,
• notatki policyjne, dokumentacja medyczna, dokumentacja z procedury Niebieskiej Karty – jeżeli rzeczywiście istnieje,
• zeznania świadków, np. członków rodziny, nauczycieli, specjalistów,
• dotychczasowe postanowienia sądu, ugody, protokoły mediacji,
• opinia OZSS.

Dowody powinny pokazywać nie tylko konflikt dorosłych, ale przede wszystkim wpływ sytuacji na dzieci: lęk, regres rozwojowy, zaburzenia snu, napięcie przed kontaktami, wypowiedzi świadczące o lojalnościowym ustawianiu dzieci przeciwko drugiemu rodzicowi.

Jak sformułować wniosek do sądu?

W zależności od tego, co już zostało orzeczone, można rozważyć:

• wniosek o zmianę kontaktów,
• wniosek o zagrożenie nakazaniem zapłaty za utrudnianie kontaktów,
• wniosek o ograniczenie władzy rodzicielskiej,
• wniosek o wydanie zarządzeń opiekuńczych na podstawie art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii OZSS.

We wniosku warto precyzyjnie opisać:

• jakie zdarzenia miały miejsce,
• kiedy do nich dochodziło,
• jak wpływały na dzieci,
• jakie dowody to potwierdzają,
• jakiego konkretnie rozstrzygnięcia Pan żąda.

Zamiast pisać ogólnie, że drugi rodzic „jest niestabilny psychicznie”, lepiej wskazać: „wnoszę o dopuszczenie dowodu z opinii OZSS na okoliczność kompetencji wychowawczych stron, relacji dzieci z każdym z rodziców, wpływu zachowań stron na dobro małoletnich oraz zasadności zmiany sposobu wykonywania kontaktów”.

Czego nie warto robić?

W praktyce szkodzi zwłaszcza:

• odpowiadanie agresją na agresję,
• wciąganie dzieci w zbieranie dowodów przeciwko drugiemu rodzicowi,
• komentowanie sprawy przy dzieciach,
• samowolne zatrzymywanie dzieci „dla ich dobra” bez podstawy prawnej,
• składanie zbyt wielu niespójnych wniosków naraz.

Sąd rodzinny ocenia postawę obojga rodziców. Jeżeli jeden z nich deklaruje troskę o dobro dzieci, a jednocześnie sam eskaluje konflikt, może to osłabić jego wiarygodność.

FAQ

Czy mogę sam złożyć wniosek, aby sąd skierował byłą żonę na badanie psychiatryczne?

Może Pan wnosić o przeprowadzenie odpowiedniego dowodu w toczącej się sprawie rodzinnej, ale sąd nie zarządza takich badań automatycznie. Musi istnieć związek między badaniem a rozstrzygnięciem o dobru dziecka, kontaktach albo władzy rodzicielskiej.

Czy sam fakt, że drugi rodzic mnie pomawia, wystarczy do ograniczenia mu władzy rodzicielskiej?

Nie zawsze. Trzeba wykazać, że zachowania drugiego rodzica zagrażają dobru dziecka w rozumieniu art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo stanowią nadużywanie władzy rodzicielskiej czy rażące zaniedbywanie obowiązków.

Co zrobić, gdy matka nie wydaje dzieci mimo prawomocnego orzeczenia?

Co do zasady należy złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o zagrożenie nakazaniem zapłaty na podstawie art. 598¹⁵ Kodeksu postępowania cywilnego, a przy dalszych naruszeniach wniosek o nakazanie zapłaty na podstawie art. 598¹⁶ K.p.c.

Czy nagrania z przekazania dzieci mogą być dowodem?

W wielu sprawach sądy dopuszczają takie materiały, jeżeli pokazują przebieg zdarzeń istotnych dla sprawy. Każdorazowo znaczenie ma sposób ich uzyskania, treść nagrania i to, czy rzeczywiście dotyczy dobra dziecka.

Czy warto składać kilka spraw jednocześnie?

To zależy od stanu faktycznego. Czasem zasadne jest równoległe prowadzenie sprawy o kontakty i postępowania z art. 598¹⁵ K.p.c., ale zbyt szeroki front bez jasnej strategii może utrudnić osiągnięcie celu.

Podsumowanie

W sporze po rozwodzie najskuteczniejsze są działania oparte na faktach, dokumentacji i precyzyjnych wnioskach procesowych. Jeżeli problemem jest eskalowanie konfliktu przez drugiego rodzica, manipulowanie dziećmi albo utrudnianie kontaktów, podstawowym celem powinno być uzyskanie takiego rozstrzygnięcia, które realnie zabezpieczy dobro dzieci, a nie tylko formalne „ukaranie” byłego partnera.

W praktyce najczęściej kluczowe są: wniosek o opinię OZSS, postępowanie dotyczące kontaktów, zarządzenia z art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz procedura pieniężna za niewykonywanie kontaktów z art. 598¹⁵–598¹⁶ Kodeksu postępowania cywilnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59