Manipulowanie dzieckiem po rozwodzie a kontakty z drugim rodzicem

Kontakty z dzieckiem po rozwodzie lub w trakcie rozwodu

Zgodnie z art. 113 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, niezależnie od władzy rodzicielskiej. Według art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kontakty obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem, bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji oraz korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym środków komunikacji elektronicznej. Jeżeli w wykonywaniu kontaktów uczestniczy nowy partner rodzica albo inna osoba, osobno trzeba ocenić udział osób trzecich w kontaktach z dzieckiem.

Jeżeli więc dzieci nagle zaczynają unikać rozmów, odmawiają spotkań, powtarzają krzywdzące informacje o rodzicu albo nie odbierają telefonu, nie oznacza to automatycznie, że sąd uzna wyłącznie ich bieżącą postawę za wystarczającą do ograniczenia kontaktów. Sąd powinien ustalić przyczynę takiego zachowania, w tym to, czy jest ono samodzielnym stanowiskiem dziecka, czy skutkiem wpływu drugiego rodzica.

Obowiązki rodzica, pod którego pieczą dziecko pozostaje na co dzień

Rodzic, z którym dziecko mieszka, nie ma jedynie „wydać” dziecka na kontakt. Z orzecznictwa i praktyki stosowania przepisów wynika, że powinien on również współdziałać w prawidłowej realizacji kontaktów, w tym przygotować dziecko organizacyjnie i psychicznie do spotkania.

Ma to znaczenie zwłaszcza przy stosowaniu art. 598¹⁵ § 1 oraz art. 598¹⁶ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Z tych przepisów wynika dwuetapowy mechanizm: najpierw sąd opiekuńczy może zagrozić osobie naruszającej obowiązki związane z kontaktami nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie, a następnie – przy dalszych naruszeniach – nakazać zapłatę tej sumy.

Jeżeli więc matka lub ojciec wpływa na dziecko w sposób zniechęcający do kontaktów, celowo nie przygotowuje go do spotkania, wywołuje lęk, organizuje konkurencyjne zajęcia albo utrudnia rozmowy telefoniczne, takie zachowania mogą stanowić podstawę do złożenia wniosku do sądu.

Znaczenie uchwały Sądu Najwyższego

W praktyce ważna pozostaje uchwała Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2022 r., sygn. III CZP 46/22. Sąd Najwyższy wskazał, że jeżeli ugoda lub orzeczenie określa terminy i formy kontaktów, to po stronie rodzica uprawnionego istnieje nie tylko prawo, ale także obowiązek ich realizacji. Oznacza to, że przepisy o zagrożeniu nakazaniem zapłaty i o nakazaniu zapłaty mogą mieć zastosowanie nie tylko wobec rodzica utrudniającego kontakty, ale także wobec rodzica, który sam ich nie wykonuje.

Dla Pana sytuacji najważniejsze jest jednak to, że sąd nie powinien patrzeć wyłącznie na literalne sformułowanie „uprawnienie do kontaktów”, lecz na realny obowiązek obu rodziców do współdziałania w utrzymaniu więzi dziecka z drugim rodzicem.

Kiedy można wnosić o badanie w OZSS?

Tak – w sprawie o kontakty, ich zmianę, ograniczenie albo wykonywanie kontaktów można wnosić o dopuszczenie dowodu z opinii OZSS, czyli Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów. Podstawą dopuszczenia takiego dowodu jest art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w zw. z przepisami postępowania nieprocesowego, gdy do rozstrzygnięcia potrzebne są wiadomości specjalne z zakresu psychologii lub pedagogiki.

Wniosek o OZSS jest szczególnie zasadny, gdy:

• dziecko odmawia kontaktów bez jasnej przyczyny,
• nastąpiła nagła zmiana jego postawy wobec jednego z rodziców,
• pojawiają się zarzuty o manipulowanie dzieckiem,
• trzeba ocenić więź dziecka z każdym z rodziców,
• sąd ma ustalić, czy niechęć dziecka jest samodzielna, czy wzmacniana przez jednego z rodziców.

W piśmie warto precyzyjnie wskazać tezę dowodową, np. że opinia ma odpowiedzieć na pytanie, jakie są przyczyny niechęci dziecka do kontaktów z ojcem, czy występują zachowania alienujące ze strony matki oraz jakie rozwiązania najlepiej zabezpieczą dobro dziecka.

Czy można zapisać dziecko do szkolnego psychologa?

Co do zasady warto odróżnić dwie kwestie: pomoc psychologiczną dla dziecka w szkole oraz formalny dowód w postępowaniu sądowym. Psycholog szkolny może wesprzeć dziecko, rozmawiać z nim i sygnalizować problemy wychowawcze, ale zwykle nie zastąpi opinii OZSS ani opinii biegłego sporządzonej na potrzeby sprawy sądowej.

Jeżeli oboje rodzice mają pełnię władzy rodzicielskiej, decyzje w istotnych sprawach dziecka powinni podejmować wspólnie, zgodnie z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To, czy objęcie dziecka stałą pomocą psychologiczną jest „istotną sprawą dziecka”, zależy od konkretnego stanu faktycznego. W praktyce jednorazowa rozmowa z psychologiem szkolnym zwykle nie rodzi sporu prawnego, ale regularna terapia lub dłuższa pomoc specjalistyczna może już wymagać zgodnego stanowiska rodziców.

Jeżeli drugi rodzic odmawia współpracy, można:

• porozmawiać z wychowawcą i psychologiem szkolnym o zaobserwowanych trudnościach,
• złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• wnioskować, aby sąd zobowiązał rodziców do współpracy z psychologiem lub inną placówką.

Trzeba jednak pamiętać, że szkoła nie rozstrzyga konfliktu rodziców. Jej rola jest pomocnicza.

Wysłuchanie dziecka i znaczenie jego woli

W sprawach rodzinnych sąd powinien uwzględniać rozsądne życzenia dziecka, jeżeli pozwalają na to jego rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Wynika to z art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego oraz z art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce sąd może dziecko wysłuchać bezpośrednio albo opierać się na opinii specjalistów.

Istotne jest jednak, że sama deklaracja dziecka „nie chcę kontaktu” nie zawsze kończy sprawę. Sąd bada, czy stanowisko dziecka jest swobodne, czy nie zostało ukształtowane pod wpływem konfliktu lojalnościowego, lęku lub długotrwałego nastawiania przeciwko drugiemu rodzicowi.

Dodatkowo trzeba uwzględnić skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 3/20, dotyczącego art. 598¹⁶ § 1 w zw. z art. 598¹⁵ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Orzeczenie to ma znaczenie dla spraw, w których niewykonanie kontaktu wynika z zachowania dziecka niewywołanego przez rodzica sprawującego pieczę. W praktyce sąd powinien badać, czy odmowa dziecka rzeczywiście była samodzielna, czy jednak rodzic pośrednio ją wywołał lub utrwalił.

Jakie wnioski warto złożyć do sądu?

To zależy od tego, na jakim etapie jest sprawa i czy kontakty są już uregulowane.

Jakie dowody są przydatne przy zarzucie manipulowania dzieckiem?

W sprawach o kontakty duże znaczenie mają dowody z codziennego funkcjonowania. Warto gromadzić:

• SMS-y, e-maile i komunikatory pokazujące odwoływanie kontaktów lub utrudnianie rozmów,
• potwierdzenia nieodebranych połączeń i prób kontaktu,
• korespondencję ze szkołą, pedagogiem lub psychologiem,
• zeznania świadków, np. członków rodziny, kuratora, osób obecnych przy wydawaniu dziecka,
• orzeczenia i ugody regulujące kontakty,
• notatki z konkretnymi datami, godzinami i przebiegiem zdarzeń.

Jeżeli sprawa jest bardzo konfliktowa, warto rozważyć wniosek o obecność kuratora przy kontaktach lub o inną modyfikację sposobu ich wykonywania, ale tylko wtedy, gdy służy to dobru dziecka i znajduje uzasadnienie w materiale dowodowym.

Co może zrobić ojciec w opisanej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym zasadne może być równoległe podjęcie kilku działań:

1. Sprawdzić, czy istnieje prawomocne postanowienie lub ugoda o kontaktach, a jeśli nie – złożyć wniosek o ich ustalenie albo zabezpieczenie.
2. Jeżeli kontakty są ustalone i nie są realizowane, złożyć wniosek o zagrożenie matce nakazaniem zapłaty na podstawie art. 598¹⁵ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.
3. Wnieść o dopuszczenie dowodu z opinii OZSS, aby ustalić źródło niechęci dzieci i ewentualny wpływ jednego z rodziców.
4. Podjąć kontakt ze szkołą i wychowawcą, aby ustalić, czy także w środowisku szkolnym widoczne są objawy napięcia, lęku, konfliktu lojalnościowego lub powtarzania cudzych treści.
5. Dokładnie dokumentować każdy przypadek utrudnienia kontaktu.

Sam wniosek o badanie dzieci w OZSS jest więc co do zasady dopuszczalny i często praktycznie uzasadniony. Nie ma jednak gwarancji, że sąd uwzględni go automatycznie – musi uznać, że dla rozstrzygnięcia potrzebne są wiadomości specjalne. Tak samo korzystanie ze wsparcia psychologa szkolnego jest możliwe, ale zakres działań szkoły i potrzeba zgody obojga rodziców zależą od konkretnych okoliczności.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak podobne zasady działają w praktyce, ale każda sprawa wymaga oceny własnych dowodów i aktualnej sytuacji dziecka.

FAQ

Czy samo twierdzenie, że dziecko nie chce kontaktu, wystarczy do ich niewykonywania?

Nie zawsze. Sąd bada wiek, dojrzałość dziecka i przyczyny jego stanowiska. Znaczenie ma to, czy odmowa jest samodzielna, czy wynika z wpływu drugiego rodzica.

Czy sąd może skierować dziecko do OZSS?

Tak. Sąd może dopuścić dowód z opinii OZSS, gdy do rozstrzygnięcia potrzebne są wiadomości specjalne z zakresu psychologii lub pedagogiki.

Czy można żądać kary finansowej za utrudnianie kontaktów?

Tak, ale formalnie chodzi o zagrożenie nakazaniem zapłaty, a następnie o nakazanie zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej na podstawie art. 598¹⁵ i art. 598¹⁶ Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy psycholog szkolny może potwierdzić manipulację dzieckiem?

Może zauważyć niepokojące sygnały i przekazać informacje istotne dla sprawy, ale zwykle nie zastępuje opinii OZSS ani opinii biegłego sporządzonej dla sądu.

Czy ojciec może sam zapisać dziecko na terapię?

Jeżeli oboje rodzice mają pełnię władzy rodzicielskiej, decyzja o dłuższej pomocy psychologicznej może być uznana za istotną sprawę dziecka i wymagać współdecydowania. Przy braku zgody rozstrzyga sąd opiekuńczy na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Uchwała Sądu Najwyższego z 28.04.2022 r., sygn. III CZP 46/22
4. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22.06.2022 r., sygn. SK 3/20