Wypłata pieniędzy z konta po śmierci współwłaściciela – jak odzyskać środki?

Co może zrobić spadkobierca po wypłacie pieniędzy z rachunku wspólnego?

Jeżeli po śmierci jednego ze współposiadaczy rachunku bankowego druga osoba wypłaciła całość środków i zlikwidowała konto, nie oznacza to jeszcze, że legalnie zatrzymała wszystkie pieniądze. Z punktu widzenia prawa spadkowego do spadku wchodzą prawa majątkowe zmarłego, co wynika z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Kluczowe jest więc ustalenie nie tylko tego, że rachunek był wspólny, ale przede wszystkim jaka część środków zgromadzonych na tym rachunku należała do zmarłego. W praktyce rachunek wspólny jest jedynie konstrukcją bankową. Nie rozstrzyga on definitywnie o własności pieniędzy między współposiadaczami.

Zgodnie z art. 51a ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe rachunek oszczędnościowy, rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy oraz rachunek terminowej lokaty oszczędnościowej mogą być prowadzone dla kilku osób fizycznych. Natomiast zgodnie z art. 51a ust. 2 Prawa bankowego każdy ze współposiadaczy może samodzielnie dysponować środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku, chyba że umowa stanowi inaczej. Ten przepis określa relację z bankiem, ale nie przesądza jeszcze, komu materialnie przysługują pieniądze.

Jakie dokumenty i informacje trzeba uzyskać od banku?

Pierwszym krokiem powinno być złożenie do banku pisemnego wniosku o udzielenie informacji i wydanie dokumentów. Warto dołączyć akt poświadczenia dziedziczenia albo prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

W piśmie do banku warto zażądać:

• informacji o rodzaju rachunku i dacie zawarcia umowy,
• kopii umowy rachunku oraz aktualnego lub historycznego regulaminu,
• informacji, czy rachunek był wspólny i na jakich zasadach każdy współposiadacz mógł nim dysponować,
• salda rachunku na dzień śmierci spadkodawcy,
• historii operacji za okres obejmujący co najmniej kilka miesięcy przed śmiercią i po śmierci,
• informacji, kto i kiedy wypłacił środki oraz kto złożył dyspozycję zamknięcia rachunku,
• informacji, czy została ustanowiona dyspozycja wkładem na wypadek śmierci.

Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci jest odrębną instytucją od dziedziczenia i wynika z art. 56 ust. 1 Prawa bankowego. Może być ustanowiona wyłącznie na rzecz małżonka, wstępnych, zstępnych albo rodzeństwa. Jeżeli współposiadacz był osobą niespokrewnioną, to sama możliwość powołania się na dyspozycję na wypadek śmierci będzie co do zasady wyłączona, chyba że należał do jednej z wymienionych kategorii.

Bank ma obowiązek zachować tajemnicę bankową, ale może przekazać informacje osobom, które wykażą tytuł prawny do spadku po posiadaczu rachunku. Podstawę stanowią przepisy rozdziału 8 ustawy – Prawo bankowe dotyczące tajemnicy bankowej, w szczególności art. 104 tej ustawy, stosowane łącznie z uprawnieniami spadkobiercy wynikającymi z prawa spadkowego.

Czy współwłaściciel konta ma prawo zabrać wszystkie pieniądze?

Nie zawsze. Wobec banku współposiadacz rachunku zwykle może wypłacić całość środków, jeżeli umowa rachunku nie wprowadza ograniczeń. Jednak w relacjach między współposiadaczem a spadkobiercami trzeba ustalić, czy wypłacone pieniądze należały do tej osoby, do zmarłego, czy do obu w określonych częściach.

Jeżeli środki pochodziły wyłącznie od zmarłego, współposiadacz rachunku nie uzyskuje automatycznie prawa własności do całej kwoty tylko dlatego, że rachunek był wspólny. W takim przypadku spadkobierca może dochodzić zwrotu odpowiedniej części pieniędzy jako składnika spadku.

Jeżeli nie da się wykazać rzeczywistego pochodzenia wszystkich środków, w sporze cywilnym znaczenie będą miały m.in. wyciągi bankowe, wpływy z emerytury, wynagrodzenia, sprzedaży rzeczy, darowizn i wszelkie inne dowody pokazujące, kto faktycznie zasilał rachunek.

Wezwanie do zapłaty przed procesem

Zanim sprawa trafi do sądu, warto wysłać do współposiadacza rachunku pisemne wezwanie do zapłaty. W piśmie należy:

• wskazać podstawę dziedziczenia,
• opisać, jaka kwota znajdowała się na rachunku na dzień śmierci,
• wyjaśnić, jaka część środków należała do zmarłego,
• zażądać zwrotu określonej sumy,
• wyznaczyć termin zapłaty, np. 7 albo 14 dni od doręczenia,
• zapowiedzieć skierowanie sprawy na drogę sądową.

Takie wezwanie ma znaczenie dowodowe. Pokazuje, że próbowano rozwiązać spór bez procesu, a dodatkowo może mieć znaczenie dla naliczania odsetek za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Pozew o zapłatę przeciwko współposiadaczowi rachunku

Gdy wezwanie nie przyniesie efektu, najczęściej właściwą drogą jest pozew cywilny o zapłatę. Roszczenie można opierać – zależnie od ustalonego stanu faktycznego – na przepisach o ochronie praw majątkowych spadkobiercy, bezpodstawnym wzbogaceniu albo rozliczeniu środków należących do spadku.

W sprawach tego typu najczęściej znaczenie mają:

• art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego – wejście praw majątkowych do spadku,
• art. 405 Kodeksu cywilnego – obowiązek wydania korzyści uzyskanej bez podstawy prawnej,
• art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego – nienależne świadczenie, jeżeli okoliczności sprawy na to wskazują.

Dobór podstawy prawnej zależy od konkretnego stanu faktycznego. Inaczej ocenia się sprawę, gdy współposiadacz zabrał środki należące w całości do zmarłego, a inaczej, gdy część pieniędzy rzeczywiście należała do obu współposiadaczy.

Do pozwu warto dołączyć:

• akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku,
• odpowiedź banku i historię rachunku,
• wezwanie do zapłaty wraz z potwierdzeniem nadania lub odbioru,
• dokumenty pokazujące źródło wpływów na rachunek,
• ewentualną korespondencję z drugą stroną.

Jeżeli spadkobierców jest więcej, trzeba dodatkowo ustalić, czy pozew obejmuje całość roszczenia, czy tylko udział konkretnego spadkobiercy. W praktyce może to wymagać wcześniejszego uporządkowania kwestii udziałów w spadku albo dalszych rozliczeń między spadkobiercami.

Czy warto składać zawiadomienie o przestępstwie?

Nie w każdej sprawie będzie to najlepszy pierwszy krok. Sam fakt wypłaty pieniędzy przez współposiadacza rachunku nie przesądza jeszcze o popełnieniu przestępstwa, ponieważ wobec banku taka osoba mogła mieć formalne uprawnienie do dysponowania środkami. Dlatego kwalifikacja karna zależy od tego, czy doszło np. do przywłaszczenia pieniędzy należących do spadku.

W praktyce częściej niż o kradzieży mówi się w takich sprawach o przywłaszczeniu. Zgodnie z art. 284 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny kto przywłaszcza sobie cudzą rzecz ruchomą lub prawo majątkowe, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli sprawa dotyczy mienia znacznej wartości albo szczególnych okoliczności, ocena prawna może być inna.

Artykuł 278 § 1 Kodeksu karnego, dotyczący kradzieży, ma zastosowanie wtedy, gdy ktoś zabiera cudzą rzecz ruchomą w celu przywłaszczenia. W realiach rachunku wspólnego organy ścigania często badają, czy doszło do przywłaszczenia prawa majątkowego, a nie klasycznej kradzieży. Dlatego przed złożeniem zawiadomienia warto dobrze opisać stan faktyczny i zgromadzić dokumenty z banku.

Zawiadomienie do prokuratury lub Policji ma sens zwłaszcza wtedy, gdy:

• środki bezspornie pochodziły od zmarłego,
• współposiadacz działał po śmierci zmarłego i ukrywa wypłatę,
• unika kontaktu i odmawia rozliczenia,
• istnieją dodatkowe dowody nielojalnego działania.

Podatek od spadku a brak dostępu do pieniędzy

To, że spadkobierca nie otrzymał jeszcze pieniędzy, nie wyłącza automatycznie obowiązków podatkowych. Jeżeli nabył spadek, może powstać obowiązek zgłoszenia nabycia rzeczy i praw majątkowych do urzędu skarbowego. W najbliższej rodzinie zwolnienie od podatku wymaga co do zasady zgłoszenia na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, zgodnie z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.

Jeżeli spadkobierca nie zna dokładnej wartości środków z rachunku, powinien jak najszybciej wystąpić do banku o dane potrzebne do prawidłowego zgłoszenia. W razie sporu co do wysokości środków warto zachować dowody, że podjęto działania w celu ustalenia wartości spadku. W konkretnej sprawie może być też potrzebna korekta zgłoszenia po uzyskaniu pełnych informacji.

Jak ustalić, jaka część pieniędzy należała do zmarłego?

Nie ma jednego automatycznego przelicznika. Czasem będzie to połowa środków, ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście można przyjąć równy udział obu współposiadaczy. Jeżeli jednak wszystkie albo prawie wszystkie wpływy pochodziły od zmarłego, spadkobierca może dochodzić większej części niż połowa.

W sądzie pomocne bywają:

• historia rachunku z oznaczeniem wpływów,
• decyzje ZUS lub odcinki emerytury,
• potwierdzenia przelewów wynagrodzenia,
• umowy sprzedaży lub darowizn,
• zeznania świadków, którzy wiedzą, kto korzystał z konta i kto wpłacał środki.

Jeżeli druga strona twierdzi, że pieniądze były darowane, pożyczone albo wspólnie gromadzone, będzie musiała to wykazać odpowiednimi dowodami. Sąd oceni cały materiał dowodowy zgodnie z art. 233 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Co z zamknięciem rachunku przez bank?

Samo zamknięcie rachunku nie przekreśla możliwości dochodzenia roszczeń. Najważniejsze są dane historyczne: saldo na dzień śmierci, lista operacji i podstawa zamknięcia rachunku. Jeżeli bank prawidłowo zrealizował dyspozycję współposiadacza zgodnie z umową rachunku, roszczenie spadkobiercy zwykle kieruje się przede wszystkim do osoby, która zatrzymała pieniądze, a nie do banku.

Inaczej może być, jeżeli bank naruszył postanowienia umowy, własny regulamin albo przepisy prawa. Taka ocena wymaga jednak analizy dokumentów bankowych w konkretnej sprawie.

FAQ

Czy bank musi udzielić spadkobiercy informacji o zamkniętym rachunku?

Co do zasady tak, jeżeli spadkobierca wykaże swoje prawa do spadku odpowiednim dokumentem. Bank może wtedy przekazać informacje potrzebne do ustalenia składu spadku i operacji na rachunku.

Czy wspólne konto oznacza, że po śmierci całość należy do drugiego współposiadacza?

Nie. Wspólny rachunek daje zwykle prawo do dysponowania środkami wobec banku, ale nie przesądza automatycznie o własności pieniędzy między stronami i spadkobiercami.

Czy mogę od razu iść do prokuratury?

Można złożyć zawiadomienie, ale najpierw warto zebrać dokumenty z banku. Bez nich trudniej wykazać, czy doszło do przywłaszczenia i jaka kwota należała do zmarłego.

Czy zawsze należy mi się połowa środków z konta?

Nie zawsze. Udział zmarłego w środkach zależy od tego, kto faktycznie wpłacał pieniądze i jakie były ustalenia między współposiadaczami. Czasem będzie to połowa, a czasem większa lub mniejsza część.

Czy brak wypłaty pieniędzy zwalnia z obowiązków wobec urzędu skarbowego?

Nie automatycznie. Obowiązki podatkowe zależą od nabycia spadku, a nie od faktycznej wypłaty środków. Jeśli wartość spadku nie jest jeszcze znana, trzeba jak najszybciej ustalić ją z dokumentów bankowych.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
5. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207