W jakim terminie trzeba załatwić sprawę spadkową po zmarłym?

Brak testamentu oznacza dziedziczenie ustawowe

Jeżeli zmarły nie pozostawił ważnego testamentu, do spadku dochodzi na zasadach dziedziczenia ustawowego. Wynika to z art. 926 § 1-3 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. W pierwszej kolejności powołani do spadku są małżonek i dzieci spadkodawcy, a ich udziały określa art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji – żona i dwoje dzieci, przy braku testamentu – co do zasady każde z trojga spadkobierców dziedziczy po 1/3 spadku, ponieważ udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4, ale przy trzech osobach dziedziczących ten minimalny próg i tak jest zachowany.

Trzeba przy tym pamiętać, że do spadku po ojcu nie wchodzi cały majątek małżeński rodziców. Jeżeli między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, to najpierw należy odróżnić udział matki w majątku wspólnym od masy spadkowej. Zgodnie z art. 31 § 1 oraz art. 43 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, co do zasady udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. W praktyce oznacza to najczęściej, że do spadku po zmarłym wchodzi jego 1/2 majątku wspólnego oraz majątek osobisty, o którym mowa w art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy istnieje termin na założenie sprawy spadkowej?

Nie ma przepisu, który nakazywałby złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku w określonym terminie liczonym od dnia śmierci spadkodawcy. Sądowe stwierdzenie nabycia spadku reguluje przede wszystkim art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 669-679 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Przepisy te nie wprowadzają terminu zawitego na wszczęcie takiego postępowania.

Podobnie nie ma ogólnego terminu, w którym trzeba sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Instytucję tę regulują art. 95a-95p ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

To jednak nie oznacza, że można zwlekać bez konsekwencji. Brak dokumentu potwierdzającego dziedziczenie utrudnia lub uniemożliwia m.in. wpis do księgi wieczystej, wypłatę środków z rachunku zmarłego, sprzedaż odziedziczonej nieruchomości czy przeprowadzenie działu spadku.

Jaki termin jest naprawdę ważny? 6 miesięcy na oświadczenie o spadku

Kluczowe znaczenie ma art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem oświadczenie o przyjęciu spadku wprost, o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza albo o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

W praktyce dla dziecka i małżonka zmarłego termin ten najczęściej biegnie od dnia śmierci spadkodawcy, bo wtedy zwykle dowiadują się oni, że są powołani do spadku z ustawy. Jeżeli jednak stan faktyczny jest bardziej złożony, termin może rozpocząć bieg później – np. dla dalszych krewnych, którzy dochodzą do dziedziczenia dopiero po odrzuceniu spadku przez wcześniejszych spadkobierców.

Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w tym terminie, to zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy można „zrzec się spadku” na rzecz mamy?

To wymaga doprecyzowania, bo w języku potocznym często miesza się trzy różne instytucje.

Po śmierci ojca nie można już zawrzeć umowy o zrzeczenie się dziedziczenia po nim, ponieważ art. 1048 Kodeksu cywilnego wymaga, aby umowa została zawarta między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym jeszcze za życia tego pierwszego.

Jeżeli jedno z dzieci chce, aby finalnie większy majątek otrzymała matka, możliwe są najczęściej dwa rozwiązania:

• odrzucenie spadku w terminie 6 miesięcy – ale wtedy trzeba sprawdzić, czy odrzucający ma dzieci, bo mogą one wejść do dziedziczenia na podstawie art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 1020 Kodeksu cywilnego;
• przyjęcie spadku, a następnie przeniesienie udziału na matkę, np. w drodze umowy darowizny albo w ramach działu spadku.

Co się dzieje po odrzuceniu spadku przez dziecko?

Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. To ma bardzo praktyczne znaczenie.

Jeżeli dziecko zmarłego odrzuci spadek i ma własne dzieci, to do dziedziczenia mogą wejść właśnie one – na podstawie art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego. Wtedy nie następuje automatycznie przejście całego udziału na matkę.

Jeżeli natomiast odrzucający nie ma zstępnych, jego udział co do zasady przypadnie pozostałym spadkobiercom z tej samej grupy.

W sprawach dotyczących małoletnich trzeba uwzględnić art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego należy do takich czynności.

Sąd czy notariusz – co wybrać?

Potwierdzenie praw do spadku można uzyskać na dwa sposoby:

• w sądzie – przez postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, o którym mowa w art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 669 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego,
• u notariusza – przez akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony zgodnie z art. 95a i nast. Prawa o notariacie.

Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia tylko wtedy, gdy nie ma sporu co do kręgu spadkobierców i wszyscy zainteresowani mogą stawić się zgodnie do czynności. Jeżeli są wątpliwości, brak kontaktu z którymś spadkobiercą, konflikt rodzinny lub konieczność badania szczególnych okoliczności, bezpieczniejsza albo wręcz konieczna bywa droga sądowa.

Jakie dokumenty przygotować do sprawy spadkowej?

Zakres dokumentów zależy od tego, czy sprawa będzie prowadzona w sądzie, czy u notariusza, a także od konkretnego stanu faktycznego. Najczęściej potrzebne są:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpis aktu małżeństwa małżonka spadkodawcy,
• odpisy aktów urodzenia dzieci spadkodawcy, a gdy zmieniły nazwisko – często także odpisy aktów małżeństwa,
• testament – jeżeli istnieje,
• dane wszystkich spadkobierców ustawowych i testamentowych.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, warto od razu przygotować numer księgi wieczystej. Jeżeli są rachunki bankowe, udziały, pojazdy lub przedsiębiorstwo, dobrze jest zebrać dokumenty potwierdzające ich istnienie i przynależność do majątku zmarłego.

Podatek od spadku – kiedy zgłosić nabycie?

Samo stwierdzenie nabycia spadku to nie wszystko. Jeżeli spadkobiercami są najbliżsi członkowie rodziny, zwolnienie podatkowe może wynikać z art. 4a ust. 1 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Co do zasady nabycie trzeba zgłosić naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Tak wynika z art. 4a ust. 1 pkt 1 oraz ust. 1a tej ustawy. Jeżeli termin zostanie przekroczony, zwolnienie może nie przysługiwać. W praktyce podatkowej zawsze warto zweryfikować termin liczony od właściwego zdarzenia, bo jego początek zależy od sposobu potwierdzenia dziedziczenia.

Najpierw stwierdzenie nabycia spadku, potem dział spadku

W typowej kolejności najpierw ustala się, kto i w jakim udziale dziedziczy, a dopiero później dzieli konkretny majątek. Dział spadku reguluje art. 1037 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa o dział spadku wymaga formy aktu notarialnego.

Dział spadku może nastąpić:

• umownie – jeśli wszyscy spadkobiercy są zgodni,
• sądownie – gdy porozumienia nie ma.

To właśnie na etapie działu spadku można często ułożyć sprawę tak, aby np. mieszkanie przypadło matce z odpowiednimi spłatami albo bez nich, zależnie od zgodnych ustaleń i wartości udziałów.

FAQ

Czy sprawę spadkową trzeba założyć w ciągu 6 miesięcy od śmierci?

Nie. Termin 6 miesięcy dotyczy co do zasady złożenia oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku na podstawie art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Sam wniosek o stwierdzenie nabycia spadku można złożyć później.

Czy można odrzucić spadek na rzecz mamy?

Nie w sensie prawnym. Odrzucenie spadku nie następuje „na czyjąś rzecz”. Spadkobierca, który odrzuca spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego.

Czy po braku oświadczenia spadkobierca odpowiada za długi całym majątkiem?

Co do zasady nie. Jeżeli nie złoży oświadczenia w terminie, przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego, co ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości stanu czynnego spadku.

Czy notariusz zawsze może załatwić sprawę spadkową?

Nie. Akt poświadczenia dziedziczenia wymaga zgodnego udziału osób zainteresowanych i braku sporu co do dziedziczenia. Gdy są wątpliwości albo konflikt, zwykle potrzebne jest postępowanie sądowe.

Czy po stwierdzeniu nabycia spadku trzeba zgłaszać sprawę do urzędu skarbowego?

W wielu przypadkach tak. Najbliższa rodzina, chcąc skorzystać ze zwolnienia z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, powinna co do zasady złożyć zgłoszenie SD-Z2 w ustawowym terminie.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 43 § 1, art. 101 § 3, art. 33 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm.
• art. 922, art. 924, art. 925, art. 926 § 1-3, art. 931 § 1-2, art. 1012, art. 1015 § 1-2, art. 1020, art. 1025 § 1, art. 1031 § 2, art. 1037 § 1-2, art. 1048-1050, art. 1051-1053 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.
• art. 669-679 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 ze zm.
• art. 95a-95p ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, Dz.U. z 2024 r. poz. 1001 ze zm.
• art. 4a ust. 1 pkt 1, ust. 1a ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, Dz.U. z 2024 r. poz. 1837.