Działalność gospodarcza na rencie a składki ZUS

Renta KRUS i działalność gospodarcza a składki społeczne w ZUS

Podstawowa zasada wynika z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych: osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą jest objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Jednak art. 9 tej samej ustawy przewiduje szczególne zasady dla osób, które mają już ustalone prawo do emerytury albo renty.

Najważniejszy dla rencistów jest art. 9 ust. 4c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten stanowi, że osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, które mają ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym do czasu ustalenia prawa do emerytury.

W praktyce ZUS i sądy odróżniają jednak rentę z tytułu niezdolności do pracy z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych od renty rolniczej z KRUS. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 19 kwietnia 2017 r., sygn. akt III AUa 989/16, wskazał, że pojęcie renty z tytułu niezdolności do pracy użyte w art. 9 ust. 4c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odnosi się do świadczenia z ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nie do renty rolniczej.

Oznacza to, że osoba pobierająca rentę rolniczą z KRUS, która zakłada działalność gospodarczą, co do zasady nie podlega z tego tytułu obowiązkowym składkom emerytalnym i rentowym w ZUS na podstawie art. 9 ust. 4c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Składki społeczne z działalności mogą być wtedy dobrowolne, zgodnie z art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, o ile w konkretnej sprawie nie występuje inny tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń.

Składka zdrowotna z działalności gospodarczej

Odrębnie należy traktować ubezpieczenie zdrowotne. Zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą. Pobieranie renty albo emerytury nie znosi automatycznie tego obowiązku.

Art. 82 ust. 1 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych przewiduje, że gdy ubezpieczony uzyskuje przychody z więcej niż jednego tytułu objętego obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego, składka zdrowotna jest opłacana z każdego z tych tytułów odrębnie. W praktyce oznacza to, że rencista albo emeryt ma składkę zdrowotną potrącaną od świadczenia, a po rozpoczęciu działalności może mieć również obowiązek opłacania składki zdrowotnej jako przedsiębiorca.

Nie obowiązuje już jedna stała kwota składki zdrowotnej dla wszystkich przedsiębiorców. Po zmianach wprowadzonych od 2022 r. wysokość składki zależy przede wszystkim od formy opodatkowania działalności oraz podstawy wymiaru określonej w art. 79 i art. 81 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Kiedy rencista albo emeryt może nie płacić składki zdrowotnej z działalności?

Ustawa przewiduje ważny wyjątek. Zgodnie z art. 82 ust. 8 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych składka zdrowotna z działalności gospodarczej nie jest opłacana przez osobę, której świadczenie emerytalne albo rentowe nie przekracza miesięcznie kwoty minimalnego wynagrodzenia, jeżeli dodatkowo spełniony jest jeden z dwóch warunków:

• przychody z działalności nie przekraczają miesięcznie 50% kwoty najniższej emerytury, albo
• przedsiębiorca opłaca podatek dochodowy w formie karty podatkowej.

Warunki te trzeba badać łącznie. Sam fakt pobierania renty albo emerytury nie wystarczy do zwolnienia ze składki zdrowotnej. Znaczenie ma wysokość świadczenia oraz sposób lub skala prowadzenia działalności.

Co zmienia ustalenie prawa do emerytury z ZUS?

Po ustaleniu prawa do emerytury sytuacja w zakresie składek społecznych jest korzystniejsza. Zgodnie z art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, która ma ustalone prawo do emerytury, podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym dobrowolnie, jeżeli nie zachodzi szczególny wyjątek przewidziany w ustawie.

Oznacza to, że po przyznaniu emerytury z ZUS przedsiębiorca-emeryt co do zasady nie musi opłacać z działalności składek emerytalnej i rentowych. Może jednak zgłosić się do tych ubezpieczeń dobrowolnie, jeżeli z określonych względów jest to dla niego korzystne. Składka zdrowotna z działalności pozostaje natomiast zasadniczo obowiązkowa na podstawie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz art. 82 ust. 1 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, chyba że przedsiębiorca spełnia warunki zwolnienia z art. 82 ust. 8 tej ustawy.

Renta a limity dorabiania

Osoba pobierająca rentę musi pamiętać nie tylko o składkach, lecz także o limitach dorabiania. W przypadku świadczeń z FUS zasady zmniejszenia i zawieszenia świadczeń wynikają z art. 104 ust. 1, ust. 7 i ust. 8 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Jeżeli przychód przekroczy 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłaszanego przez Prezesa GUS, renta może zostać zmniejszona. Jeżeli przychód przekroczy 130% tego wynagrodzenia, świadczenie może zostać zawieszone. Kwoty graniczne zmieniają się co kwartał, dlatego przy prowadzeniu działalności trzeba sprawdzać aktualne limity obowiązujące w danym okresie.

W przypadku renty rolniczej z KRUS znaczenie ma art. 34 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, który odsyła do zasad zawieszania i zmniejszania świadczeń przy osiąganiu przychodów z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Ponieważ ocena zależy od rodzaju świadczenia, wieku, źródła przychodu oraz sposobu rozliczania działalności, warto przed rozpoczęciem firmy wystąpić do KRUS albo ZUS o pisemne wyjaśnienie w konkretnej sprawie.

Po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego i ustaleniu prawa do emerytury z ZUS limity dorabiania do emerytury co do zasady nie mają zastosowania. Trzeba jednak odróżnić to od sytuacji, w której dana osoba nadal pobiera rentę albo nie ma jeszcze ustalonego prawa do emerytury.

Obowiązki zgłoszeniowe po założeniu działalności

Przedsiębiorca musi zostać zgłoszony do właściwych ubezpieczeń. Zgodnie z art. 36 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zgłoszenia do ubezpieczeń dokonuje się w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia. W praktyce wiele danych przekazywanych jest z wniosku CEIDG, ale w razie potrzeby składa się odpowiedni formularz ZUS ZZA albo ZUS ZUA.

Jeżeli przedsiębiorca podlega tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu, właściwym dokumentem jest zasadniczo ZUS ZZA. Jeżeli zgłasza się także do ubezpieczeń społecznych, stosuje się ZUS ZUA. W razie wątpliwości warto zweryfikować kod tytułu ubezpieczenia, ponieważ błędne zgłoszenie może skutkować zaległościami albo korektami dokumentów rozliczeniowych.

FAQ

Czy rencista KRUS musi płacić pełny ZUS po założeniu działalności?

Nie zawsze. Jeżeli pobiera rentę rolniczą z KRUS, składki emerytalne i rentowe w ZUS z działalności są co do zasady dobrowolne, ponieważ art. 9 ust. 4c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych dotyczy renty z tytułu niezdolności do pracy z FUS. Obowiązkowa pozostaje zwykle składka zdrowotna.

Czy po przejściu na emeryturę z ZUS trzeba płacić składki społeczne z firmy?

Co do zasady nie. Po ustaleniu prawa do emerytury składki emerytalne i rentowe z działalności są dobrowolne na podstawie art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie dotyczy to jednak składki zdrowotnej, która zasadniczo nadal jest obowiązkowa.

Czy rencista może być zwolniony ze składki zdrowotnej z działalności?

Tak, ale tylko po spełnieniu warunków z art. 82 ust. 8 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Świadczenie emerytalne albo rentowe nie może przekraczać minimalnego wynagrodzenia, a przychód z działalności musi być niski albo przedsiębiorca musi opłacać kartę podatkową.

Czy działalność może spowodować zmniejszenie albo zawieszenie renty?

Tak. Przy rencie trzeba sprawdzić limity przychodu. Dla świadczeń z FUS wynikają one z art. 104 ustawy o emeryturach i rentach z FUS: przekroczenie 70% przeciętnego wynagrodzenia może obniżyć świadczenie, a przekroczenie 130% może je zawiesić. Przy rencie rolniczej znaczenie ma również art. 34 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Jaki formularz ZUS składa przedsiębiorca-rencista?

Jeżeli przedsiębiorca zgłasza się tylko do ubezpieczenia zdrowotnego, zwykle składa się ZUS ZZA. Jeżeli obejmuje go także ubezpieczenie społeczne albo przystępuje do niego dobrowolnie, stosuje się ZUS ZUA. Termin zgłoszenia wynosi 7 dni, zgodnie z art. 36 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Źródła

• Art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 9 ust. 4c, art. 9 ust. 5, art. 36 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c, art. 79, art. 81, art. 82 ust. 1 i art. 82 ust. 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
• Art. 104 ust. 1, ust. 7 i ust. 8 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Art. 34 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 19 kwietnia 2017 r., sygn. akt III AUa 989/16.