Lekarz na kontrakcie i etacie w tym samym szpitalu a składki ZUS

Nie zawsze dostaje się „całą fakturę” bez wpływu ZUS

W opisanej sytuacji nie da się odpowiedzieć poprawnie wyłącznie hasłem, że „kontrakt to działalność gospodarcza, więc szpital nie ma nic do ZUS”. Taki wniosek bywa prawdziwy, ale nie zawsze. W prawie ubezpieczeń społecznych szczególne znaczenie ma art. 8 ust. 2a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis stanowi, że za pracownika uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia, innej umowy o świadczenie usług albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, albo jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

Przepis ten nie wymienia wprost umowy zawieranej w ramach jednoosobowej działalności gospodarczej. Jednak w praktyce ZUS i sądy badają, czy dana współpraca nie prowadzi do obejścia zasad oskładkowania oraz czy czynności wykonywane na kontrakcie nie są w istocie tożsame z pracą na etacie na rzecz tego samego podmiotu. Znaczenie ma więc przede wszystkim stan faktyczny: co rzeczywiście robi Pan jako zastępca dyrektora ds. medycznych i co rzeczywiście wykonuje Pan jako lekarz na kontrakcie.

Kiedy kontrakt z własnym pracodawcą może być objęty ZUS jak etat

Jeżeli osoba zatrudniona na umowie o pracę zawiera z tym samym podmiotem dodatkową umowę i w praktyce wykonuje w jej ramach tę samą lub bardzo podobną pracę, ZUS może uznać, że przychód z tej dodatkowej współpracy powinien być wliczony do podstawy wymiaru składek pracowniczych. Wynika to z art. 18 ust. 1 i ust. 1a oraz art. 20 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 8 ust. 2a tej ustawy.

W orzecznictwie podkreśla się, że o skutkach ubezpieczeniowych decyduje rzeczywisty charakter wykonywanych czynności, a nie sama forma prawna współpracy. Jeżeli więc etat i kontrakt są tylko formalnie rozdzielone, ale w praktyce dotyczą tego samego rodzaju obowiązków wykonywanych dla tego samego podmiotu, ZUS może kwestionować odrębność rozliczeń.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że każda działalność gospodarcza prowadzona równolegle z etatem u tego samego szpitala podlega takiemu traktowaniu. Kluczowe jest ustalenie, czy zakres kontraktu medycznego i zakres obowiązków administracyjnych z etatu są od siebie realnie odseparowane.

Etat administracyjny i kontrakt medyczny – to może być ważna różnica

Jeżeli umowa o pracę obejmuje wyłącznie czynności zarządcze lub administracyjne, np. nadzór organizacyjny, udział w zarządzaniu personelem, kontrolę jakości świadczeń, przygotowywanie procedur lub reprezentowanie szpitala jako zastępca dyrektora, a kontrakt obejmuje wyłącznie udzielanie świadczeń zdrowotnych jako lekarz, to istnieje mocny argument, że są to dwa odrębne stosunki prawne o innym przedmiocie.

W takim układzie sama okoliczność, że oba stosunki łączą Pana z tym samym szpitalem, nie przesądza jeszcze o prawidłowości potrącenia składek od faktury przez szpital. Dla ZUS znaczenie ma bowiem nie nazwa „kontrakt” albo „etat”, lecz to, czy praca wykonywana w obu relacjach nie jest w istocie tym samym świadczeniem na rzecz tego samego pracodawcy.

Jeżeli więc na etacie wykonuje Pan obowiązki stricte administracyjne, a w ramach działalności gospodarczej udziela świadczeń medycznych, stanowisko księgowości może być błędne. W takiej sytuacji co do zasady wynagrodzenie z faktury powinno być wypłacone zgodnie z umową, a składki z działalności gospodarczej rozlicza Pan sam według zasad właściwych dla przedsiębiorcy.

Czy szpital może sam potrącić składki z faktury?

To zależy od przyjętego przez strony modelu rozliczeń i od tego, czy szpital uznaje, że przychód z kontraktu stanowi w istocie podstawę wymiaru składek jak ze stosunku pracy. Jeżeli jednak umowa B2B nadal formalnie obowiązuje, a szpital jednostronnie zmniejsza kwotę z faktury bez wyraźnej podstawy umownej albo bez korekty rozliczeń, powstaje poważna wątpliwość co do prawidłowości takiego działania.

Zwykle faktura dokumentuje należność wynikającą z umowy cywilnoprawnej lub gospodarczej. Jeżeli szpital uważa, że część tej kwoty musi rozliczyć składkowo jak przychód pracowniczy, powinien umieć wskazać konkretną podstawę prawną, sposób rozliczenia oraz dokumenty, na podstawie których tego dokonał. Samo stwierdzenie księgowości, że „musi odprowadzić ZUS”, nie wystarcza.

W praktyce przed oceną, czy potrącenie jest dopuszczalne, warto sprawdzić:

• czy umowa kontraktowa przewiduje możliwość takich potrąceń,
• czy wystawiono prawidłowe dokumenty płacowe i księgowe,
• czy szpital zamierza wykazać przychód z kontraktu w dokumentach ZUS jako przychód pracowniczy,
• czy zakres czynności na etacie i na kontrakcie jest tożsamy czy odrębny.

Składki społeczne i zdrowotna przy zbiegu etatu i działalności

Jeżeli działalność gospodarcza jest odrębnym tytułem do ubezpieczeń, zastosowanie mają reguły zbiegu tytułów. Dla przedsiębiorcy, który jednocześnie pozostaje pracownikiem i osiąga z etatu co najmniej minimalne wynagrodzenie za pracę, działalność zwykle nie rodzi obowiązku ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Wynika to z art. 9 ust. 1 i ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wtedy z działalności gospodarczej obowiązkowa pozostaje co do zasady składka na ubezpieczenie zdrowotne, ustalana według zasad podatkowych właściwych dla formy opodatkowania.

Jeżeli jednak wynagrodzenie z etatu jest niższe niż minimalne wynagrodzenie za pracę, zasady mogą być inne i działalność może również stanowić obowiązkowy tytuł do ubezpieczeń społecznych. Dlatego znaczenie ma nie tylko to, że jest Pan zatrudniony na 1/2 etatu, ale także to, czy wynagrodzenie ze stosunku pracy osiąga poziom co najmniej minimalnego wynagrodzenia obowiązującego w danym miesiącu.

Osobno trzeba oceniać składkę zdrowotną. Zgodnie z art. 82 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych składkę zdrowotną opłaca się od każdego odrębnego tytułu, jeżeli ustawa tak stanowi. Oznacza to, że etat i działalność mogą generować odrębne obowiązki zdrowotne.

Co w Pana sytuacji przemawia przeciwko stanowisku księgowości

Jeżeli rzeczywiście:

• umowa o pracę dotyczy wyłącznie funkcji zastępcy dyrektora do spraw medycznych,
• kontrakt dotyczy wyłącznie świadczeń medycznych jako lekarza,
• zakres czynności nie pokrywa się,
• czas wykonywania obowiązków jest rozdzielony,
• umowy przewidują odrębne wynagrodzenie za różne świadczenia,

to istnieją mocne argumenty, by twierdzić, że nie ma podstaw do automatycznego potrącania przez szpital składek ZUS od wystawionej faktury tak, jakby była to zwykła lista płac. W takim układzie przedsiębiorca co do zasady sam rozlicza działalność i otrzymuje zapłatę zgodnie z fakturą.

Jeżeli natomiast z dokumentów lub praktyki wynikałoby, że na kontrakcie wykonuje Pan również obowiązki zarządcze, nadzorcze albo te same czynności, które należą do Pana etatu, ocena może być inna.

Jak praktycznie zareagować na potrącenie

Najbezpieczniej wystąpić do szpitala na piśmie o:

1. wskazanie podstawy prawnej potrącenia,
2. wyjaśnienie, czy szpital traktuje przychód z kontraktu jako przychód pracowniczy na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,
3. przedstawienie sposobu wyliczenia potrąconych kwot,
4. wskazanie, w jakich dokumentach ZUS i podatkowych przychód ten zostanie wykazany,
5. potwierdzenie, czy szpital kwestionuje odrębność zakresu czynności z etatu i kontraktu.

W piśmie warto wyraźnie podnieść, że funkcja etatowa ma charakter administracyjny, natomiast kontrakt dotyczy udzielania świadczeń zdrowotnych, a więc innego rodzaju czynności. Dobrze też dołączyć zakres obowiązków ze stosunku pracy oraz postanowienia kontraktu.

Jeżeli szpital już potrącił część wynagrodzenia, można wezwać go do zapłaty brakującej części wraz z uzasadnieniem, że potrącenie nastąpiło bez podstawy prawnej lub wbrew treści umowy. W razie dalszego sporu możliwe jest także wystąpienie o interpretację do ZUS albo prowadzenie sporu o zapłatę.

Tabela: kiedy faktura z kontraktu może być sporna pod kątem ZUS

FAQ

Czy szpital może bez mojej zgody obniżyć kwotę z faktury o składki ZUS?

Nie powinien robić tego automatycznie i bez jasnej podstawy prawnej oraz rozliczeniowej. Jeżeli uważa, że przychód z kontraktu podlega oskładkowaniu jak przychód pracowniczy, powinien to uzasadnić i prawidłowo udokumentować.

Czy sama okoliczność, że pracuję na etacie i kontrakcie w tym samym szpitalu, oznacza podwójny ZUS?

Nie. Ocenia się przede wszystkim to, czy czynności wykonywane w obu relacjach są takie same lub bardzo podobne oraz czy działalność jest realnie odrębna od etatu.

Czy funkcja administracyjna na etacie i świadczenia medyczne na kontrakcie mogą być rozliczane oddzielnie?

Tak, często jest to możliwe, jeżeli zakresy obowiązków są rzeczywiście różne i da się to wykazać dokumentami oraz praktyką wykonywania pracy.

Kto płaci składkę zdrowotną przy etacie i działalności?

Składka zdrowotna może być należna od obu tytułów oddzielnie. Etatu nie „zastępuje” tu działalność gospodarcza, a działalności nie „zniweluje” sam etat.

Co zrobić, jeśli księgowość twierdzi, że musi potrącić składki z faktury?

Warto zażądać pisemnego wskazania podstawy prawnej, sposobu wyliczenia i kwalifikacji przychodu oraz przedstawić dokumenty pokazujące odrębność etatu i kontraktu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – ISAP.

2. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych – ISAP.

3. W praktyce istotne znaczenie mają także aktualne interpretacje ZUS i orzecznictwo dotyczące art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ostateczna ocena zależy od treści obu umów i faktycznie wykonywanych czynności.