Czy sąd może wyznaczyć kuratora bez jego zgody?

Wezwanie jako świadek a ustanowienie kuratora

Jeżeli otrzymała Pani lub otrzymał Pan wezwanie do sądu w charakterze świadka, należy przede wszystkim odróżnić dwie sytuacje. Świadek składa zeznania o znanych mu faktach, natomiast kurator dla strony nieznanej z miejsca pobytu działa w postępowaniu w imieniu tej strony w zakresie potrzebnym do ochrony jej praw.

Obowiązek stawienia się świadka wynika z wezwania sądu. Jeżeli świadek bez usprawiedliwienia nie stawi się na rozprawę, sąd może nałożyć grzywnę na podstawie art. 274 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W razie przeszkody, np. choroby, pobytu w szpitalu, niepełnosprawności albo innej ważnej przyczyny, należy niezwłocznie wysłać do sądu usprawiedliwienie i – jeśli to możliwe – dokument potwierdzający przeszkodę.

Samo przesłuchanie na okoliczność ustanowienia kuratora zwykle oznacza, że sąd sprawdza, czy rzeczywiście nie można ustalić miejsca pobytu osoby, której sprawa dotyczy. Może więc pytać o ostatni adres, rodzinę, kontakty telefoniczne, miejsce pracy, znajomych albo inne źródła informacji.

Kiedy sąd ustanawia kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu?

Podstawą ustanowienia kuratora procesowego jest art. 143 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten dotyczy sytuacji, w której stronie, której miejsce pobytu nie jest znane, ma zostać doręczony pozew lub inne pismo procesowe wymagające podjęcia obrony jej praw. Do czasu zgłoszenia się tej strony, jej przedstawiciela albo pełnomocnika doręczenie może nastąpić do rąk kuratora ustanowionego przez sąd na wniosek osoby zainteresowanej.

Zgodnie z art. 144 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewodniczący ustanawia kuratora, jeżeli wnioskodawca uprawdopodobni, że miejsce pobytu strony nie jest znane. Nie wystarcza samo twierdzenie, że ktoś nie odbiera korespondencji albo nie jest zameldowany pod dawnym adresem. Wnioskodawca powinien wykazać, że podjął rozsądne próby ustalenia miejsca pobytu, np. przez kontakt z rodziną, sprawdzenie dostępnych adresów, ustalenie ostatniego miejsca pracy albo inne działania adekwatne do sprawy.

W sprawach alimentacyjnych oraz w sprawach o ustalenie pochodzenia dziecka i związane z tym roszczenia art. 144 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego nakazuje przewodniczącemu przed ustanowieniem kuratora przeprowadzić stosowne dochodzenie w celu ustalenia miejsca zamieszkania lub pobytu pozwanego.

O ustanowieniu kuratora sąd ogłasza publicznie na podstawie art. 144 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 144 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego doręczenie pisma kuratorowi staje się skuteczne z chwilą doręczenia, chyba że sąd uzależni skuteczność doręczenia od upływu oznaczonego terminu od wywieszenia obwieszczenia.

Czy sąd może ustanowić kuratora bez jego zgody?

Art. 143 i art. 144 Kodeksu postępowania cywilnego nie zawierają przepisu, który uzależniałby ustanowienie kuratora od wcześniejszej pisemnej albo ustnej zgody osoby wskazanej przez sąd. Oznacza to, że formalnie sąd nie musi dysponować oświadczeniem: „zgadzam się zostać kuratorem”. W praktyce sądy często ustalają jednak, czy dana osoba jest w stanie pełnić funkcję, czy zna sprawę i czy nie istnieje konflikt interesów.

Nie oznacza to, że sąd powinien wybierać osobę przypadkową lub niezdolną do wykonania zadania. Kurator ma reprezentować interesy osoby nieobecnej, więc znaczenie mają: możliwość kontaktu z sądem, stan zdrowia, wiek, miejsce zamieszkania, znajomość sprawy, relacje ze stronami oraz ewentualna sprzeczność interesów. Jeżeli osoba wezwana uważa, że nie powinna zostać kuratorem, powinna spokojnie i konkretnie powiedzieć to sądowi podczas przesłuchania.

Warto wyjaśnić sądowi na przykład, że nie zna się osoby nieobecnej, nie ma wiedzy o sprawie, pozostaje się w konflikcie z jedną ze stron, stan zdrowia nie pozwala na podejmowanie czynności, wiek i sytuacja życiowa utrudniają udział w postępowaniu albo istnieją inne obiektywne przeszkody. Ocena tych okoliczności należy do sądu prowadzącego sprawę.

Jakie obowiązki ma kurator dla osoby nieobecnej?

Kurator ustanowiony na podstawie art. 143 i art. 144 Kodeksu postępowania cywilnego nie jest opiekunem prawnym w zwykłym życiu prywatnym osoby nieobecnej. Jego rola jest procesowa, czyli związana z konkretną sprawą sądową. Zakres obowiązków zależy od rodzaju sprawy i od tego, jakie czynności są konieczne dla ochrony praw osoby nieobecnej.

Jeżeli kurator wykonuje czynności wyłącznie pozornie, a brak realnej reprezentacji prowadzi do pozbawienia strony możliwości obrony jej praw, może to mieć znaczenie dla ważności postępowania. Art. 379 pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje nieważność postępowania, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swoich praw. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że ustanowienie kuratora bez należytego uprawdopodobnienia nieznanego miejsca pobytu może prowadzić do takiego skutku.

Wynagrodzenie i zwrot wydatków kuratora

Kurator ustanowiony dla strony w sprawie cywilnej może otrzymać wynagrodzenie oraz zwrot uzasadnionych wydatków. Zasady te określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej.

W praktyce wysokość wynagrodzenia zależy od rodzaju sprawy, nakładu pracy kuratora i stawek przewidzianych w przepisach wykonawczych. Kurator powinien zachowywać potwierdzenia wydatków, jeżeli ponosi koszty związane z wykonywaniem funkcji, np. koszty korespondencji.

Co zrobić, jeśli nie chce się zostać kuratorem?

Jeżeli jest Pani lub Pan tylko świadkiem, należy stawić się w sądzie i odpowiedzieć na pytania zgodnie z prawdą. Jednocześnie można wyraźnie powiedzieć, że nie wyraża się gotowości do pełnienia funkcji kuratora i wskazać przyczyny. Nie warto ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że „nie chcę”. Sądowi bardziej pomaga informacja, dlaczego dana osoba obiektywnie nie nadaje się do tej funkcji.

Jeżeli sąd już ustanowił Panią lub Pana kuratorem, warto złożyć do akt sprawy pisemne wyjaśnienie i wniosek o zwolnienie z funkcji albo ustanowienie innej osoby. Należy wskazać sygnaturę sprawy, opisać przeszkody i dołączyć dokumenty, jeżeli istnieją, np. zaświadczenie lekarskie. Ostateczna decyzja należy do sądu.

FAQ

Źródła

• Art. 143, art. 144, art. 261, art. 274 § 1 oraz art. 379 pkt 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2010 r., II CZ 150/10.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1978 r., III CRN 40/78.