Ustanowienie kuratora dla nieobecnej strony postępowania

Problem: nieznany adres uczestnika sprawy o dział spadku lub zniesienie współwłasności

W opisanej sytuacji toczy się postępowanie dotyczące majątku wspólnego lub spadkowego, w którym uczestnikami są matka, córka i syn. Syn złożył oświadczenie o zrzeczeniu się praw do współwłasności, ale obecnie nie można ustalić jego adresu. Sąd wezwał do podania adresu w terminie miesiąca i uprzedził, że w przeciwnym razie postępowanie może zostać zawieszone.

Najbardziej praktycznym rozwiązaniem jest złożenie pisma, w którym uczestnik lub wnioskodawca wykaże podjęte próby ustalenia adresu syna oraz wniesie o ustanowienie dla niego kuratora jako osoby nieznanej z miejsca pobytu. W postępowaniu nieprocesowym, takim jak dział spadku lub zniesienie współwłasności, przepisy o procesie stosuje się odpowiednio na podstawie art. 13 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Jeżeli sprawa dotyczy zniesienia współwłasności nieruchomości, podstawowe znaczenie mają art. 210, art. 211 i art. 212 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz art. 617 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli jednocześnie chodzi o dział spadku, zastosowanie mają art. 1035 i nast. Kodeksu cywilnego oraz art. 680 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego.

Kiedy sąd ustanawia kuratora dla strony nieznanej z miejsca pobytu?

Podstawą ustanowienia kuratora jest art. 143 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli stronie, której miejsce pobytu nie jest znane, ma być doręczony pozew lub inne pismo procesowe wywołujące potrzebę obrony jej praw, doręczenie do czasu zgłoszenia się strony albo osoby uprawnionej może nastąpić tylko do rąk kuratora ustanowionego przez sąd orzekający.

Art. 144 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga, aby wnioskodawca uprawdopodobnił, że miejsce pobytu strony nie jest znane. Nie wystarczy więc samo stwierdzenie, że uczestnik nie odbiera telefonu albo od dawna nie kontaktuje się z rodziną. Trzeba pokazać sądowi, że podjęto realne próby ustalenia aktualnego adresu.

W sprawach nieprocesowych sąd powinien dbać o udział wszystkich zainteresowanych. Art. 510 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że zainteresowanym jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania, a art. 510 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi wezwać zainteresowanego do udziału w sprawie. Jeżeli jednak jego miejsce pobytu jest nieznane, konieczne może być ustanowienie kuratora.

Jak uprawdopodobnić, że miejsce pobytu uczestnika jest nieznane?

Uprawdopodobnienie w rozumieniu art. 144 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego nie wymaga pełnego udowodnienia faktu, ale wymaga przedstawienia sądowi wiarygodnych informacji. W praktyce warto dołączyć do pisma:

• zwroty korespondencji z adnotacjami operatora pocztowego, np. „adresat wyprowadził się”, „nie podjęto w terminie”, „adresat nieznany”,
• wydruki wiadomości lub pisemne oświadczenia osób z rodziny, które potwierdzają brak wiedzy o aktualnym miejscu pobytu,
• informacje z urzędu gminy lub miasta, jeżeli zostały uzyskane zgodnie z przepisami o ewidencji ludności,
• informację, że uczestnik nie mieszka pod ostatnim znanym adresem, wraz z opisem, skąd wynika ta okoliczność,
• wniosek o zobowiązanie właściwych organów lub instytucji do udzielenia informacji adresowych, jeżeli samodzielne uzyskanie danych nie jest możliwe.

W sprawach o roszczenia alimentacyjne oraz w sprawach o ustalenie pochodzenia dziecka i związane z tym roszczenia art. 144 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje dodatkowo, że przewodniczący przeprowadza stosowne dochodzenie w celu ustalenia miejsca zamieszkania lub pobytu pozwanego.

Co powinien zawierać wniosek o ustanowienie kuratora?

Wniosek należy złożyć do sądu prowadzącego sprawę. Powinien być oznaczony sygnaturą akt i zawierać żądanie ustanowienia kuratora dla konkretnej osoby nieznanej z miejsca pobytu. Warto powołać art. 143 oraz art. 144 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, a w postępowaniu nieprocesowym także art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Praktyczna struktura wniosku może wyglądać następująco:

Jeżeli sąd wezwał do podania adresu w terminie miesiąca, pismo należy złożyć przed upływem tego terminu. Warto jednocześnie wnieść o niezawieszanie postępowania, ponieważ dalszy bieg sprawy może być możliwy po ustanowieniu kuratora.

Kto może zostać kuratorem i jakie ma obowiązki?

Kuratorem może zostać osoba, która daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków. W praktyce sąd często ustanawia adwokata, radcę prawnego albo inną osobę odpowiednią w realiach sprawy. Jeżeli rodzina wskazuje osobę bliską nieobecnemu uczestnikowi, sąd może taką propozycję rozważyć, ale powinien brać pod uwagę możliwy konflikt interesów.

Kurator nie jest pełnomocnikiem wnioskodawcy. Jego zadaniem jest reprezentowanie interesów osoby nieobecnej. Oznacza to, że może składać pisma, zajmować stanowisko, wnosić środki zaskarżenia, zgłaszać dowody i odbierać korespondencję kierowaną do strony. Doręczenie pisma kuratorowi wywołuje skutki procesowe wobec osoby, dla której został ustanowiony, na zasadach wynikających z art. 143 i art. 144 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ogłoszenie o ustanowieniu kuratora

Art. 144 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje obowiązek publicznego ogłoszenia o ustanowieniu kuratora w budynku sądu i w lokalu właściwego wójta, burmistrza albo prezydenta miasta. W sprawach większej wagi sąd może zarządzić również ogłoszenie w prasie.

Art. 144 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że z chwilą doręczenia pisma kuratorowi doręczenie staje się skuteczne. Sąd może jednak uzależnić skuteczność doręczenia od upływu oznaczonego terminu od chwili wywieszenia obwieszczenia w budynku sądowym.

Kiedy kurator nie będzie potrzebny?

Kurator z art. 143 i art. 144 Kodeksu postępowania cywilnego nie zawsze jest właściwym rozwiązaniem. Jeżeli stronie dokonano już pierwszego skutecznego doręczenia i została pouczona o obowiązku zawiadamiania sądu o zmianie adresu, zastosowanie może mieć art. 136 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tymi przepisami strony i ich przedstawiciele mają obowiązek zawiadamiać sąd o każdej zmianie miejsca zamieszkania, a w razie zaniedbania tego obowiązku pismo pozostawia się w aktach ze skutkiem doręczenia, chyba że nowy adres jest sądowi znany.

Inaczej należy oceniać sytuację, w której uczestnik nigdy nie brał udziału w sprawie albo nie doręczono mu pierwszego pisma wywołującego potrzebę obrony jego praw. Wtedy pozostawienie pisma w aktach może naruszać prawo do obrony, a właściwym trybem będzie co do zasady próba ustalenia adresu albo ustanowienie kuratora.

Jeżeli problem dotyczy nie tyle braku adresu, ile unikania odbioru korespondencji, znaczenie mogą mieć przepisy o doręczeniach, w tym art. 139 Kodeksu postępowania cywilnego oraz – w sprawach przeciwko pozwanemu będącemu osobą fizyczną – art. 139¹ Kodeksu postępowania cywilnego. Ocena zależy od rodzaju sprawy, etapu postępowania i treści wcześniejszych doręczeń.

Czy oświadczenie o zrzeczeniu się udziału wystarczy?

Samo pisemne oświadczenie syna o zrzeczeniu się praw do współwłasności zwykle nie wystarczy do skutecznego przeniesienia udziału w nieruchomości. Jeżeli przedmiotem sprawy jest nieruchomość, art. 158 Kodeksu cywilnego wymaga aktu notarialnego dla umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości oraz dla umowy przenoszącej własność.

Zniesienie współwłasności może nastąpić umownie albo sądownie. Umowne zniesienie współwłasności nieruchomości wymaga co do zasady aktu notarialnego, natomiast sądowe zniesienie współwłasności następuje w postanowieniu sądu na podstawie art. 210–212 Kodeksu cywilnego oraz art. 617 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego. Dlatego nieobecność uczestnika nie powinna być ignorowana – trzeba zapewnić mu udział w postępowaniu przez kuratora, jeżeli nie można ustalić adresu.

Koszty kuratora i możliwe koszty biegłego

Ustanowienie kuratora wiąże się z kosztami. Zgodnie z art. 130⁴ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego strona, która wnosi o czynność połączoną z wydatkami, powinna uiścić zaliczkę w wysokości i terminie oznaczonych przez sąd. Wydatkami w sprawie cywilnej są m.in. koszty ogłoszeń oraz wynagrodzenia osób wykonujących czynności na zlecenie sądu, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Wynagrodzenie kuratora ustanowionego dla strony w sprawie cywilnej ustala się na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej. Wysokość wynagrodzenia zależy od charakteru sprawy i nakładu pracy kuratora.

W sprawach o dział spadku lub zniesienie współwłasności często pojawia się także koszt opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Jeżeli uczestnicy nie są zgodni co do wartości nieruchomości albo udziałów, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego na podstawie art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Co zrobić, żeby sprawa nie została zawieszona?

Jeżeli sąd wyznaczył termin na podanie adresu, nie należy pozostawiać wezwania bez odpowiedzi. Najbezpieczniej złożyć pismo procesowe, w którym:

• opiszesz, kiedy i pod jakim adresem uczestnik był ostatnio dostępny,
• wskażesz, jakie czynności podjęto w celu ustalenia miejsca pobytu,
• dołączysz dokumenty potwierdzające te czynności,
• wniesiesz o ustanowienie kuratora dla uczestnika nieznanego z miejsca pobytu,
• ewentualnie poprosisz sąd o przedłużenie terminu na ustalenie adresu, jeżeli potrzebujesz czasu na uzyskanie informacji z urzędów.

Jeżeli wnioskodawca nie wykona zarządzeń sądu i przez brak adresu nie można nadać sprawie dalszego biegu, sąd może rozważyć zawieszenie postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 Kodeksu postępowania cywilnego, stosowanego odpowiednio w postępowaniu nieprocesowym przez art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Złożenie należycie uzasadnionego wniosku o kuratora może temu zapobiec.

FAQ

Źródła

• Art. 13 § 2, art. 136 § 1–2, art. 139, art. 139¹, art. 143, art. 144 § 1–3, art. 177 § 1 pkt 6, art. 278 § 1, art. 510 § 1–2, art. 617 i nast., art. 680 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 158, art. 210–212, art. 1035 i nast. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 5 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej.