Zakup przedsiębiorstwa z długami – jak bezpiecznie przejąć firmę

Czym jest sprzedaż przedsiębiorstwa i co obejmuje

Jeżeli chcą Państwo „odwrócić” wcześniejsze przekazanie działalności i ponownie przejąć firmę, jedną z dopuszczalnych dróg jest umowa sprzedaży przedsiębiorstwa. Trzeba jednak pamiętać, że w polskim prawie nie „przepisuje się działalności gospodarczej” jako wpisu w CEIDG, lecz przenosi się przedsiębiorstwo jako zorganizowany zespół składników majątkowych i niemajątkowych.

Zgodnie z art. 55¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej. Przepis wymienia przykładowo m.in. nazwę przedsiębiorstwa, własność rzeczy, prawa z umów najmu i dzierżawy, wierzytelności, środki pieniężne, koncesje, licencje, tajemnice przedsiębiorstwa oraz księgi i dokumenty.

Na podstawie art. 55² Kodeksu cywilnego czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje wszystko, co wchodzi w jego skład, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej albo z przepisów szczególnych. Oznacza to, że w umowie można pewne elementy wyłączyć, ale trzeba to zrobić wyraźnie i precyzyjnie. Osobnym, ale powiązanym problemem jest przekazanie firmy małżonkowi przed lub po rozwodzie.

Jeżeli chcą Państwo lepiej zrozumieć, co co do zasady wchodzi do przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 55¹ Kodeksu cywilnego, warto zobaczyć materiał: nabycie przedsiębiorstwa.

Forma umowy sprzedaży przedsiębiorstwa

W myśl art. 75¹ § 1 Kodeksu cywilnego zbycie przedsiębiorstwa powinno być stwierdzone pismem z podpisami notarialnie poświadczonymi. Jeżeli jednak w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość, zastosowanie ma art. 75¹ § 4 Kodeksu cywilnego, a więc wymagana jest forma aktu notarialnego.

W praktyce przed podpisaniem umowy trzeba sprawdzić, czy w skład przedsiębiorstwa wchodzą np. lokal użytkowy na własność, udział w nieruchomości albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. To wpływa na formę całej transakcji.

Czy można sprzedać przedsiębiorstwo za symboliczną cenę

Przepisy nie wskazują minimalnej ceny sprzedaży przedsiębiorstwa. Strony korzystają tu z zasady swobody umów wynikającej z art. 353¹ Kodeksu cywilnego. To oznacza, że cena może być nawet bardzo niska, jeżeli odpowiada rzeczywistemu stanowi przedsiębiorstwa, w szczególności gdy firma jest silnie zadłużona, nie generuje dochodu albo jej aktywa mają niewielką wartość.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Jeżeli cena zostałaby ustalona wyłącznie „na papierze”, w sposób oczywiście oderwany od rzeczywistej wartości przedsiębiorstwa, może to wywołać konsekwencje:

• podatkowe – organ może badać, czy cena nie została sztucznie zaniżona,
• cywilnoprawne – wierzyciele mogą kwestionować czynność dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli, powołując się na art. 527 i nast. Kodeksu cywilnego,
• dowodowe – w sporze trudniej wykazać, że transakcja była realna i gospodarczo uzasadniona.

Dlatego praktycznie warto sporządzić choćby uproszczone zestawienie aktywów i zobowiązań: wyposażenia, towaru, środków na rachunkach, wierzytelności, leasingów, zaległości wobec kontrahentów, ZUS i urzędu skarbowego. Przy większej skali działalności najlepiej oprzeć cenę na wycenie księgowej lub biznesowej.

Czy długi przechodzą na nabywcę przedsiębiorstwa

To najważniejsza kwestia. Zgodnie z art. 55⁴ Kodeksu cywilnego nabywca przedsiębiorstwa jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach mimo zachowania należytej staranności. Odpowiedzialność nabywcy jest ograniczona do wartości nabytego przedsiębiorstwa według stanu z chwili nabycia, a według cen z chwili zaspokojenia wierzyciela. Tej odpowiedzialności nie można bez zgody wierzyciela wyłączyć ani ograniczyć.

W praktyce oznacza to, że sam zapis w umowie między sprzedawcą a kupującym, iż „nabywca przejmuje całe zadłużenie”, nie wystarczy, aby wierzyciel stracił możliwość żądania zapłaty od sprzedawcy. Dla wierzyciela dalej mogą odpowiadać obaj.

Trzeba więc odróżnić dwie sytuacje:

Zgodnie z art. 519 § 1 Kodeksu cywilnego osoba trzecia może wstąpić na miejsce dłużnika, który zostaje z długu zwolniony. Według art. 519 § 2 pkt 2 Kodeksu cywilnego przejęcie długu może nastąpić przez umowę między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela. Bez tej zgody nie ma pełnego zwolnienia poprzedniego dłużnika.

Na co uważać przy zobowiązaniach wobec ZUS, urzędu skarbowego i w leasingu

Przy zadłużonym przedsiębiorstwie trzeba osobno przeanalizować zobowiązania prywatnoprawne i publicznoprawne. Sam art. 55⁴ Kodeksu cywilnego nie rozwiązuje wszystkich problemów związanych z zaległościami wobec państwa.

W przypadku zaległości podatkowych znaczenie może mieć art. 112 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa. Zgodnie z tym przepisem nabywca przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z podatnikiem za powstałe do dnia nabycia zaległości podatkowe związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. Zakres tej odpowiedzialności i jej ograniczenia zależą od konkretnego stanu faktycznego oraz od wartości nabytego przedsiębiorstwa.

W odniesieniu do składek ZUS sytuacja także wymaga osobnej analizy, bo mogą działać przepisy szczególne dotyczące odpowiedzialności nabywcy majątku przedsiębiorstwa. Dlatego przed transakcją warto uzyskać aktualne zaświadczenia o niezaleganiu albo informacje o stanie zaległości.

Jeżeli w firmie są umowy leasingu, najmu, dzierżawy, dostawy mediów albo umowy z operatorami płatności, trzeba sprawdzić, czy dopuszczają zmianę strony umowy. Często potrzebna jest zgoda finansującego lub drugiej strony kontraktu. Przydatny może być także materiał: leasing dla sp. z o.o. - przejęcie zobowiązań.

Czy można wyłączyć niektóre składniki z umowy

Tak. Art. 55² Kodeksu cywilnego pozwala wyłączyć z transakcji niektóre elementy przedsiębiorstwa, jeżeli wynika to z treści umowy albo z przepisów szczególnych. Trzeba jednak uważać, aby po wyłączeniach przedmiot transakcji nadal można było uznać za przedsiębiorstwo, a nie jedynie sprzedaż pojedynczych składników majątku.

W praktyce da się np. wyłączyć samochód, konkretną wierzytelność, środki pieniężne na rachunku albo znak towarowy, ale trzeba opisać to jednoznacznie. Jeżeli transakcja dotyczy rodzinnego biznesu handlowego, pomocny może być też materiał: przejęcie sklepu od rodziny.

Pracownicy przy przejęciu przedsiębiorstwa

Jeżeli w przedsiębiorstwie są pracownicy, trzeba uwzględnić art. 23¹ § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. W razie przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę staje się on z mocy prawa stroną w dotychczasowych stosunkach pracy. Oznacza to, że samo przejęcie przedsiębiorstwa może spowodować przejście pracowników na nowego pracodawcę, bez potrzeby zawierania nowych umów o pracę.

W takim przypadku pojawiają się też obowiązki informacyjne wobec pracowników wynikające z art. 23¹ § 3 Kodeksu pracy. Jeżeli w przedsiębiorstwie są zatrudnieni ludzie, tej części nie wolno pominąć w planowaniu transakcji.

Jak przygotować bezpieczną transakcję krok po kroku

Przed podpisaniem umowy warto wykonać co najmniej następujące czynności:

1. sporządzić listę składników przedsiębiorstwa – rzeczy, umów, wierzytelności, praw własności intelektualnej, zezwoleń, dokumentacji;
2. ustalić pełną listę długów – wobec kontrahentów, banków, leasingodawców, pracowników, ZUS i urzędu skarbowego;
3. zweryfikować, które umowy wymagają zgody drugiej strony na zmianę podmiotu;
4. ustalić realną wartość przedsiębiorstwa i uzasadnienie ceny;
5. w razie potrzeby uzyskać zgody wierzycieli na przejęcie konkretnych długów;
6. sprawdzić, czy w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość, bo wpływa to na formę aktu notarialnego;
7. uregulować w umowie rozliczenia między stronami, np. kto spłaca zobowiązania ujawnione po sprzedaży.

Warto też dodać do umowy oświadczenia sprzedającego o stanie zadłużenia, wykaz umów, wykaz pracowników, listę sporów sądowych oraz mechanizm rozliczeń, jeśli po podpisaniu ujawnią się nowe zobowiązania.

Czy sprzedaż przedsiębiorstwa to na pewno najlepsze rozwiązanie

Niekoniecznie zawsze. To zależy od tego, co dokładnie zostało wcześniej „przekazane”, jaki jest stan długów, czy są pracownicy, leasingi, koncesje lub zaległości publicznoprawne. W niektórych sytuacjach lepsza może być sprzedaż poszczególnych składników majątku, cesja wybranych umów albo zamknięcie jednej działalności i rozpoczęcie nowej. Jeżeli jednak chodzi o zachowanie ciągłości biznesu, nazwy, klientów, wyposażenia i części relacji umownych, sprzedaż przedsiębiorstwa bywa rozwiązaniem praktycznym.

Nie można jednak zakładać, że dzięki jednej umowie wszystkie dawne długi „znikną” po stronie zbywcy. Taki efekt wymaga odrębnych działań wobec poszczególnych wierzycieli.

FAQ

Czy mogę kupić przedsiębiorstwo za 1 zł?

Formalnie przepisy nie przewidują minimalnej ceny. Taka cena musi jednak dać się obronić gospodarczo. Jeżeli przedsiębiorstwo ma składniki majątkowe o wyraźnej wartości, cena czysto symboliczna może być ryzykowna podatkowo i dowodowo.

Czy po zakupie przedsiębiorstwa sprzedający przestaje odpowiadać za długi?

Nie. Co do zasady nie przestaje. Zgodnie z art. 55⁴ Kodeksu cywilnego nabywca odpowiada solidarnie ze zbywcą. Zwolnienie sprzedającego z konkretnego długu wymaga co do zasady zgody wierzyciela na przejęcie długu.

Czy wszystkie umowy firmy automatycznie przechodzą na nabywcę?

Nie zawsze. Trzeba badać treść poszczególnych umów. Niektóre kontrakty przewidują zakaz cesji albo wymagają zgody drugiej strony. Dotyczy to często leasingu, najmu, franczyzy, terminali płatniczych czy dostaw mediów.

Czy nabywca odpowiada także za długi, o których nie wiedział?

Art. 55⁴ Kodeksu cywilnego przewiduje wyjątek, gdy nabywca w chwili nabycia nie wiedział o zobowiązaniach mimo zachowania należytej staranności. Dlatego tak ważne jest rzetelne sprawdzenie firmy przed zakupem i udokumentowanie tego procesu.

Czy trzeba iść do notariusza?

Tak co najmniej do poświadczenia podpisów, zgodnie z art. 75¹ § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość, konieczny jest akt notarialny na podstawie art. 75¹ § 4 Kodeksu cywilnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 55¹, art. 55², art. 55⁴, art. 75¹, art. 353¹, art. 519, art. 527 i nast.

2. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności art. 112 § 1.

3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 23¹.

4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 18 listopada 2016 r., I ACa 1788/15 – w zakresie wykładni zbycia przedsiębiorstwa i możliwości niewymieniania wszystkich składników objętych transakcją.