Zadłużona firma – co robić, gdy rosną długi?

Od czego zacząć, gdy firma jest zadłużona?

Jeżeli firma przestała regulować zobowiązania, trzeba najpierw ustalić, z jakim rodzajem problemu mamy do czynienia: przejściowym brakiem płynności, trwałą niewypłacalnością czy stanem zagrożenia niewypłacalnością. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo od niego zależy, czy warto negocjować raty i odroczenia, otwierać restrukturyzację, czy przygotowywać wniosek o upadłość.

W praktyce należy od razu sporządzić listę wszystkich zobowiązań: ZUS, urząd skarbowy, kontrahenci, leasing, kredyty, czynsz, wynagrodzenia pracowników. Trzeba też sprawdzić terminy wymagalności, zabezpieczenia oraz to, czy toczą się już egzekucje.

W przypadku zamykania działalności warto pamiętać, że samo wykreślenie wpisu z CEIDG nie usuwa długów. Zobowiązania nadal istnieją, a czasem spór dotyczy nawet tego, czy dopuszczalne jest wyrejestrowanie DG z datą wcześniejszą.

Restrukturyzacja czy upadłość – jaka jest różnica?

Poprzednie przepisy o „postępowaniu naprawczym” są dziś nieaktualne. Obecnie sprawy przedsiębiorców reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne oraz ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe.

Restrukturyzacja ma służyć uniknięciu upadłości przez zawarcie układu z wierzycielami albo przeprowadzenie działań sanacyjnych. Wynika to z art. 3 ust. 1 ustawy – Prawo restrukturyzacyjne. Z kolei postępowanie upadłościowe służy zaspokojeniu wierzycieli w jak najwyższym stopniu, a jeżeli racjonalne względy na to pozwolą – także zachowaniu przedsiębiorstwa dłużnika, zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy – Prawo upadłościowe.

Jeżeli firma jeszcze działa i ma realne szanse na dalsze funkcjonowanie, zwykle najpierw ocenia się możliwość restrukturyzacji. Jeżeli natomiast długi są trwałe, majątek jest niewystarczający, a poprawa sytuacji jest mało realna, trzeba brać pod uwagę upadłość.

Kiedy przedsiębiorca jest niewypłacalny?

Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy – Prawo upadłościowe dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Domniemywa się, że taka utrata zdolności nastąpiła, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza 3 miesiące – art. 11 ust. 1a tej ustawy.

W odniesieniu do osób prawnych i jednostek organizacyjnych, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, istnieje także druga podstawa niewypłacalności: gdy zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku i stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące – art. 11 ust. 2 ustawy – Prawo upadłościowe.

To oznacza, że ocena zależy od formy prowadzenia biznesu. Przy jednoosobowej działalności gospodarczej kluczowa jest zwykle utrata zdolności do płacenia wymagalnych długów. Przy spółkach kapitałowych znaczenie ma także relacja zobowiązań do majątku.

Jakie postępowania restrukturyzacyjne są dziś dostępne?

Prawo restrukturyzacyjne przewiduje cztery postępowania:

• postępowanie o zatwierdzenie układu,
• przyspieszone postępowanie układowe,
• postępowanie układowe,
• postępowanie sanacyjne.

Wynika to z art. 2 ustawy – Prawo restrukturyzacyjne. W praktyce przedsiębiorcy najczęściej analizują postępowanie o zatwierdzenie układu albo sanację. Dobór trybu zależy m.in. od skali sporów z wierzycielami, liczby egzekucji, składu majątku i tego, czy potrzebna jest ochrona przed wierzycielami już na początku procedury.

Jeżeli zadłużenie dotyczy spółki kapitałowej, a majątku jest bardzo mało, trzeba równolegle ocenić, czy nie zachodzi sytuacja opisana szerzej w materiale o upadłość sp. z o.o. bez majątku - podkat. Upadłościowe.

Kiedy trzeba złożyć wniosek o upadłość?

Jeżeli dłużnik jest niewypłacalny, wniosek o ogłoszenie upadłości należy zgłosić w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości – art. 21 ust. 1 ustawy – Prawo upadłościowe.

Termin ten ma szczególne znaczenie dla członków zarządu spółek kapitałowych, wspólników prowadzących sprawy spółek osobowych oraz innych osób zobowiązanych do reprezentacji dłużnika. Zbyt późne złożenie wniosku może prowadzić do odpowiedzialności odszkodowawczej i zakazu prowadzenia działalności.

Przy jednoosobowej działalności gospodarczej również nie warto zwlekać. Chociaż konsekwencje są inne niż w spółkach z o.o., opóźnianie decyzji zwykle zwiększa koszty egzekucji, odsetki i ryzyko utraty majątku prywatnego.

Co powinien zawierać wniosek o ogłoszenie upadłości?

Zakres wniosku zależy od tego, czy składa go dłużnik, czy wierzyciel, ale dla przedsiębiorcy kluczowe są wymagania z art. 22–25 ustawy – Prawo upadłościowe. Wniosek powinien zawierać m.in. dane dłużnika, wskazanie okoliczności uzasadniających wniosek oraz ich uprawdopodobnienie.

Do wniosku dłużnik dołącza w szczególności:

• aktualny wykaz majątku z szacunkową wyceną składników,
• bilans sporządzony dla celów postępowania albo aktualne sprawozdanie finansowe,
• spis wierzycieli z adresami, wysokością wierzytelności i terminami zapłaty,
• spis wierzytelności spornych,
• listę zabezpieczeń ustanowionych na majątku,
• oświadczenie o spłatach dokonanych w ostatnich 6 miesiącach,
• spis dłużników przedsiębiorcy,
• informacje o toczących się postępowaniach dotyczących majątku.

Jeżeli części dokumentów nie da się dołączyć, trzeba wskazać przyczyny i je uprawdopodobnić. Dokładny zestaw załączników może różnić się zależnie od formy działalności i stanu faktycznego.

Czy sąd zawsze ogłosi upadłość?

Nie. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy – Prawo upadłościowe sąd oddali wniosek, jeżeli majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania lub wystarcza jedynie w niewielkim stopniu. Przepis przewiduje także dodatkowe niuanse dotyczące obciążenia majątku zabezpieczeniami.

W praktyce oznacza to, że przy bardzo małym majątku samo złożenie wniosku nie gwarantuje ogłoszenia upadłości. Trzeba wcześniej ocenić realne koszty i składniki majątkowe.

ZUS – raty, odroczenie, a wyjątkowo umorzenie

Jeżeli część zadłużenia dotyczy składek, można wystąpić do ZUS o ulgę. Podstawą prawną jest przede wszystkim art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. ZUS może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek lub rozłożyć je na raty, uwzględniając możliwości płatnicze dłużnika oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.

Po zawarciu umowy ratalnej od należności objętych ulgą nie nalicza się odsetek za zwłokę na zasadach ogólnych; w ich miejsce pobierana jest opłata prolongacyjna na zasadach wynikających z przepisów szczególnych. Dokładne zasady zależą od rodzaju ulgi i treści umowy z ZUS.

Umorzenie składek jest możliwe znacznie rzadziej. Co do zasady, na podstawie art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych umorzenie może dotyczyć należności całkowicie nieściągalnych, a w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek – także w szczególnie uzasadnionych przypadkach, ale nie obejmuje to w pełnym zakresie wszystkich rodzajów składek. Zwłaszcza składki finansowane przez pracowników albo osoby ubezpieczone co do zasady nie podlegają swobodnemu umorzeniu na wniosek płatnika.

Wniosek do ZUS powinien być dobrze udokumentowany: zestawienie przychodów i kosztów, informacje o majątku, zobowiązaniach, egzekucjach, liczbie pracowników, sezonowości działalności i planie spłaty.

Co z urzędem skarbowym i innymi wierzycielami?

W sprawach podatkowych można występować o ulgi w spłacie zobowiązań na podstawie art. 67a § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa. Organ podatkowy, na wniosek podatnika, może:

• odroczyć termin płatności podatku lub zaległości podatkowej,
• rozłożyć płatność podatku lub zaległości podatkowej na raty,
• umorzyć w całości lub w części zaległość podatkową, odsetki za zwłokę lub opłatę prolongacyjną – w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym.

To uznaniowa ulga, więc sam wniosek nie wystarcza. Trzeba wykazać konkretną sytuację finansową i przyczyny problemów. Podobnie z kontrahentami – warto proponować pisemny harmonogram spłaty, częściowe spłaty, odroczenie terminu lub ugodę.

Jeżeli zadłużenie wymusza redukcję zatrudnienia albo zakończenie działalności, trzeba równolegle uwzględnić likwidacja firmy - prawa pracowników, bo zaległości wobec załogi i błędy przy rozwiązaniu umów mogą wygenerować kolejne roszczenia.

Jednoosobowa działalność a spółka – najważniejsze różnice

Jakie ryzyka grożą za zbyt późną reakcję?

Po pierwsze, osoby zobowiązane do zgłoszenia wniosku o upadłość mogą odpowiadać za szkodę wyrządzoną niezłożeniem wniosku w terminie – art. 21 ust. 3 ustawy – Prawo upadłościowe.

Po drugie, sąd może orzec zakaz prowadzenia działalności gospodarczej oraz pełnienia określonych funkcji, jeżeli dana osoba ze swojej winy nie złożyła w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości – art. 373 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo upadłościowe.

Po trzecie, w skrajnych przypadkach może wchodzić w grę odpowiedzialność karna za faworyzowanie niektórych wierzycieli. Zgodnie z art. 302 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny kto, w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości, nie mogąc zaspokoić wszystkich wierzycieli, spłaca lub zabezpiecza tylko niektórych, działając na szkodę pozostałych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Praktyczny plan działania dla zadłużonej firmy

1. Ustal pełną listę długów, terminów wymagalności i egzekucji.
2. Sprawdź, czy opóźnienia przekraczają 3 miesiące oraz czy firma realnie może wrócić do płynności.
3. Oddziel zobowiązania publicznoprawne od prywatnych: ZUS, podatki, kontrahenci, pracownicy.
4. Przygotuj plan przepływów pieniężnych na najbliższe 3–6 miesięcy.
5. Złóż wnioski o raty lub odroczenie tam, gdzie to ma sens, zwłaszcza do ZUS i urzędu skarbowego.
6. Jeżeli firma ma szanse przetrwać – rozważ restrukturyzację.
7. Jeżeli wystąpiła niewypłacalność i nie ma realnej poprawy – pilnie oceń obowiązek złożenia wniosku o upadłość.

FAQ

Czy zamknięcie działalności usuwa długi firmy?

Nie. W przypadku JDG wykreślenie działalności z CEIDG nie powoduje wygaśnięcia zobowiązań. Wierzyciele nadal mogą dochodzić należności od przedsiębiorcy jako osoby fizycznej.

Czy ZUS zawsze zgodzi się na raty?

Nie. ZUS ocenia możliwości płatnicze dłużnika i przedstawione dokumenty. Im bardziej realistyczny plan spłaty oraz lepsze uzasadnienie, tym większa szansa na zawarcie umowy ratalnej.

Czy można umorzyć całe zadłużenie w ZUS?

Zasadniczo tylko w ograniczonych przypadkach przewidzianych w art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Najczęściej realniejszym rozwiązaniem jest odroczenie terminu płatności albo rozłożenie należności na raty.

Czy każda zadłużona spółka musi ogłosić upadłość?

Nie każda. Najpierw trzeba ustalić, czy spółka jest niewypłacalna w rozumieniu art. 11 ustawy – Prawo upadłościowe, czy istnieją jeszcze podstawy do skutecznej restrukturyzacji.

Czy można spłacać tylko najważniejszych wierzycieli?

To zależy od stanu faktycznego. Przy grożącej niewypłacalności lub upadłości wybiórcze spłacanie części wierzycieli może być ryzykowne i w skrajnych przypadkach prowadzić do odpowiedzialności z art. 302 § 1 Kodeksu karnego.

Źródła

• ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, w szczególności art. 2, art. 11, art. 13, art. 21, art. 22–25, art. 373,
• ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne, w szczególności art. 2 i art. 3,
• ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w szczególności art. 28 i art. 29,
• ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności art. 67a § 1,
• ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, art. 302 § 1.