Twórczość literacka i fotograficzna – działalność, ZUS i podatki

Status osoby bezrobotnej a sprzedaż zdjęć i książek

Status bezrobotnego reguluje obecnie art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Dla opisanego przypadku najważniejsze są dwie kwestie: brak wpisu do CEIDG oraz limit przychodu.

Osoba zarejestrowana jako bezrobotna nie może mieć wpisu do ewidencji działalności gospodarczej i co do zasady nie może uzyskiwać miesięcznie przychodu w wysokości przekraczającej połowę minimalnego wynagrodzenia za pracę – wynika to z art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. f oraz lit. h ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Jeżeli więc przychód z książki, zdjęć albo innych odpłatnych działań przekroczy ten próg, urząd pracy może pozbawić statusu bezrobotnego.

Trzeba też pamiętać, że samo rozpoczęcie działalności gospodarczej powoduje utratę statusu bezrobotnego niezależnie od tego, czy firma od razu przynosi zysk. Wynika to z samego faktu posiadania wpisu, a nie dopiero z osiągnięcia dochodu.

Kiedy sprzedaż twórczości jest jeszcze okazjonalna, a kiedy staje się działalnością gospodarczą?

Kluczowe znaczenie ma art. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców. Zgodnie z tym przepisem działalnością gospodarczą jest zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły.

Jeżeli więc sprzedaż zdjęć lub książek ma charakter incydentalny, nie jest stale organizowana i nie przybiera postaci regularnego modelu zarobkowania, możliwe jest rozliczanie jej poza działalnością gospodarczą. Jeżeli jednak działania są powtarzalne, nastawione na zarobek, obejmują promocję, stałą ofertę, zamówienia, sprzedaż internetową lub wydawanie kolejnych publikacji – rośnie ryzyko, że organ uzna je za działalność gospodarczą.

W praktyce nie rozstrzyga o tym sama nazwa umowy ani pojedynczy wpis PKD, ale rzeczywisty sposób działania. W przypadku twórców granica bywa płynna, dlatego przy większej skali sprzedaży warto przeanalizować stan faktyczny indywidualnie.

Prawa autorskie czy działalność gospodarcza – jak rozliczyć przychód?

Jeżeli książka albo fotografia stanowi utwór, zastosowanie ma art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci.

To ma znaczenie podatkowe, ponieważ przychody twórcy mogą być kwalifikowane jako przychody z praw majątkowych, o których mowa w art. 18 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, albo – jeżeli działalność ma cechy biznesu – jako przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej z art. 14 tej ustawy.

Nie można dowolnie wybierać korzystniejszej kwalifikacji. Jeżeli w praktyce prowadzona jest firma, sprzedaż jest zorganizowana i stała, to nawet sprzedaż własnych utworów może być rozliczana w ramach działalności gospodarczej. Jeżeli natomiast dochodzi do rozporządzania prawami autorskimi lub udzielania licencji poza działalnością, możliwe jest rozliczenie w ramach praw majątkowych.

Koszty uzyskania przychodów – kiedy 50%, a kiedy wydatki rzeczywiste?

W przypadku przychodów z praw autorskich znaczenie ma art. 22 ust. 9 pkt 3 ustawy o PIT, który przewiduje 50% koszty uzyskania przychodu z tytułu korzystania przez twórców z praw autorskich lub rozporządzania tymi prawami. Przepis ten stosuje się jednak tylko wtedy, gdy rzeczywiście mamy do czynienia z utworem i wynagrodzeniem za prawa autorskie. Jeżeli autor ma rezydencję za granicą, trzeba dodatkowo uwzględnić zasady opodatkowania transgranicznego; przykładowo omawiamy rozliczenie umowy wydawniczej z polskim wydawcą przez autora mieszkającego w Niemczech.

Jednocześnie obowiązuje roczny limit 50% kosztów, o którym mowa w art. 22 ust. 9a ustawy o PIT. Limit ten jest powiązany z górną granicą pierwszego przedziału skali podatkowej. To oznacza, że przy większych przychodach preferencja nie działa bez ograniczeń.

Jeżeli przychody są rozliczane w ramach działalności gospodarczej, nie stosuje się ryczałtowych 50% kosztów z praw autorskich. Wtedy co do zasady rozlicza się rzeczywiście poniesione koszty, o ile spełniają warunki z art. 22 ust. 1 ustawy o PIT i nie są wyłączone przez art. 23 ustawy o PIT.

Jakie wydatki można zaliczyć do kosztów w działalności gospodarczej?

Jeżeli twórca prowadzi działalność gospodarczą, do kosztów można zaliczać wydatki poniesione w celu osiągnięcia przychodu albo zachowania lub zabezpieczenia źródła przychodu – zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy o PIT. Mogą to być np. materiały fotograficzne, sprzęt, oprogramowanie, druk próbny, redakcja, korekta, skład, projekt okładki, reklama, domena internetowa czy część kosztów podróży służbowych, jeśli mają związek z działalnością.

Nie każdy wydatek daje się jednak rozliczyć automatycznie. Związek z przychodem musi być realny i udokumentowany. Wydatki prywatne, mieszane albo słabo udokumentowane najczęściej są kwestionowane. W przypadku podróży czy zakupu sprzętu wykorzystywanego także prywatnie znaczenie ma sposób faktycznego używania.

Jaką formę opodatkowania można wybrać?

Jeżeli konieczna albo celowa jest rejestracja działalności, do wyboru pozostają zasady ogólne według skali, podatek liniowy albo – w niektórych przypadkach – ryczałt od przychodów ewidencjonowanych. Wybór zależy od rodzaju usług i struktury kosztów.

Nie da się jednak bez analizy automatycznie założyć jednej właściwej stawki ryczałtu tylko dlatego, że chodzi o twórczość. O stawce decyduje konkretny rodzaj usługi lub sprzedaży według aktualnych przepisów ustawy z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne.

Zaliczki na podatek i rozliczenie roczne

Jeżeli wypłaty dokonuje podmiot będący płatnikiem, np. wydawnictwo albo przedsiębiorca, może on pobierać zaliczki na PIT na zasadach z art. 41 ust. 1 ustawy o PIT. Po zakończeniu roku wystawia informację podatkową właściwą dla danego rodzaju wypłat.

Jeżeli natomiast podatnik uzyskuje przychody bez pośrednictwa płatnika, obowiązek samodzielnego obliczania i wpłacania zaliczek może wynikać z art. 44 ust. 1a albo art. 44 ust. 3 ustawy o PIT – zależnie od źródła przychodu. Sposób rozliczenia zależy więc od tego, czy jest to działalność gospodarcza, prawa majątkowe czy inny typ przychodu.

Czy twórca lub artysta podlega ZUS?

Tak, ale tylko w określonych sytuacjach. Zgodnie z art. 8 ust. 6 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się także twórcę i artystę.

Z kolei art. 8 ust. 7 tej ustawy definiuje twórcę i artystę przez odwołanie do rodzaju działalności oraz do tego, że jej rezultat jest przedmiotem prawa autorskiego lub praw pokrewnych. W praktyce nie każda osoba sprzedająca zdjęcie albo książkę automatycznie staje się twórcą dla celów ZUS. Znaczenie ma charakter działalności i jej formalne potwierdzenie.

Uznanie działalności za twórczą lub artystyczną

W sprawach emerytalno-ubezpieczeniowych nadal istotne są przepisy dotyczące ustalenia daty rozpoczęcia działalności twórczej lub artystycznej. W praktyce ocena opiera się na dokumentach potwierdzających rzeczywiste wykonywanie takiej działalności: umowach, publikacjach, katalogach, recenzjach, nagrodach, dorobku twórczym czy zaświadczeniach środowiskowych.

To, czy w konkretnej sprawie ZUS uzna daną osobę za twórcę lub artystę w rozumieniu przepisów ubezpieczeniowych, zależy od dokumentów i stanu faktycznego. Nie wystarcza samo subiektywne przekonanie, że praca ma charakter twórczy.

Ulga na start i preferencyjny ZUS przy założeniu firmy

Jeżeli twórca zakłada działalność gospodarczą wpisaną do CEIDG, warto odróżnić dwie odrębne preferencje:

• ulgę na start – przewidzianą w art. 18 ust. 1 ustawy – Prawo przedsiębiorców,
• preferencyjną podstawę składek – przewidzianą w art. 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Ulga na start oznacza co do zasady 6 pełnych miesięcy bez obowiązkowych składek na ubezpieczenia społeczne, ale ze składką zdrowotną. Potem możliwe jest przejście na preferencyjny ZUS przez 24 miesiące, o ile spełnione są warunki ustawowe, w szczególności brak prowadzenia działalności w ostatnich 60 miesiącach oraz niewykonywanie działalności na rzecz byłego pracodawcy w zakresie tożsamym z wcześniejszym etatem – zgodnie z art. 18a ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Nie należy utożsamiać statusu twórcy dla celów ZUS ze zwykłą rejestracją działalności gospodarczej. To są dwa różne reżimy prawne, choć w obu przypadkach może powstać obowiązek ubezpieczeniowy.

Ubezpieczenie zdrowotne

Obecnie zasady podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Osoba prowadząca działalność gospodarczą albo podlegająca ubezpieczeniom jako twórca ma tytuł do ubezpieczenia zdrowotnego na zasadach wynikających z tej ustawy.

Jeżeli ktoś nie ma żadnego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego, możliwe jest objęcie ubezpieczeniem dobrowolnym, ale wymaga to odrębnych formalności. W praktyce przed podjęciem decyzji warto sprawdzić aktualne zasady w NFZ i ZUS, bo techniczne procedury zgłoszeniowe oraz wysokość obciążeń zmieniały się na przestrzeni lat.

Sprzedaż na rzecz osób prywatnych a obowiązki formalne

Sprzedaż na rzecz osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej może rodzić dodatkowe obowiązki, np. w zakresie ewidencjonowania sprzedaży na kasie rejestrującej. To zależy od rodzaju sprzedaży, sposobu płatności, limitów i aktualnych zwolnień przewidzianych w rozporządzeniach wykonawczych do ustawy o VAT.

Jeżeli twórca sprzedaje własne publikacje lub fotografie bez pośrednictwa wydawnictwa czy galerii, należy oddzielnie ocenić skutki w PIT, VAT i ewentualnie w zakresie kasy fiskalnej. Nie zawsze wszystkie te obowiązki powstają jednocześnie.

FAQ

Czy wydanie własnej książki zawsze oznacza konieczność założenia firmy?

Nie. Jednorazowe wydanie i sprzedaż praw autorskich nie zawsze oznaczają działalność gospodarczą. Jeżeli jednak działania są stałe, zorganizowane i zarobkowe, może powstać obowiązek rejestracji na podstawie art. 3 ustawy – Prawo przedsiębiorców.

Czy sprzedaż zdjęć pozbawia statusu bezrobotnego?

Może pozbawić. W szczególności wtedy, gdy miesięczny przychód przekroczy połowę minimalnego wynagrodzenia albo gdy osoba rozpocznie działalność gospodarczą. Podstawą jest art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Czy do każdej książki i fotografii można stosować 50% kosztów uzyskania przychodu?

Nie. Preferencja z art. 22 ust. 9 pkt 3 ustawy o PIT dotyczy przychodów z korzystania z praw autorskich lub rozporządzania nimi. Musi więc istnieć utwór i wynagrodzenie autorskie, a dodatkowo obowiązuje roczny limit z art. 22 ust. 9a tej ustawy.

Czy twórca ma prawo do preferencyjnego ZUS?

Jeżeli zakłada działalność gospodarczą, może skorzystać z ulgi na start i preferencyjnego ZUS, jeśli spełnia warunki ustawowe. Jeżeli występuje jako twórca w rozumieniu przepisów ubezpieczeniowych, sytuację trzeba oceniać odrębnie, bo nie każda forma twórczości daje identyczne uprawnienia.

Czy można jednocześnie być twórcą i przedsiębiorcą?

Tak. To częsta sytuacja. Ktoś może tworzyć utwory i jednocześnie prowadzić działalność gospodarczą obejmującą ich sprzedaż, licencjonowanie lub usługi fotograficzne. Wtedy trzeba prawidłowo ustalić źródło przychodu i zasady ZUS dla konkretnej formy działania.

Źródła

• Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.
• Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców.
• Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.
• Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
• Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
• Ustawa z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne.