Rozstanie w związku partnerskim a dziecko

Opisany problem dotyczy rozstania rodziców, którzy nie są małżeństwem, ale wspólnie wychowują małe dziecko. Ojciec uznał dziecko, dziecko nosi jego nazwisko, oboje rodzice mieszkają razem w wynajmowanym lokalu, a matka chce wyprowadzić się z niemowlęciem do swoich rodziców. Nie chce ograniczać ojcu kontaktów, lecz obawia się, czy partner może skutecznie zakazać jej zabrania dziecka.

W takiej sytuacji kluczowe są trzy kwestie: władza rodzicielska, faktyczne miejsce pobytu dziecka oraz kontakty drugiego rodzica. To, że rodzice żyli bez ślubu, nie obniża praw żadnego z nich wobec dziecka, jeżeli ojcostwo zostało ustalone i oboje mają pełną władzę rodzicielską.

Władza rodzicielska rodziców żyjących bez ślubu

Jeżeli ojciec dziecka został wpisany w akcie urodzenia jako ojciec i nie ma orzeczenia ograniczającego jego władzę rodzicielską, zasadą jest, że władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom. Oznacza to, że oboje mają prawo i obowiązek troszczyć się o dziecko, reprezentować je oraz decydować o jego istotnych sprawach.

Do zwykłych, codziennych spraw należy bieżąca opieka: karmienie, pielęgnacja, drzemki, spacer, zakup potrzebnych rzeczy. Do ważnych spraw dziecka należą natomiast między innymi: stałe miejsce pobytu, wybór żłobka lub przedszkola, leczenie wykraczające poza bieżącą pomoc, wyjazd za granicę, dokumenty dziecka, zmiana nazwiska czy zasadnicze decyzje wychowawcze. Jeżeli rodzice nie potrafią się porozumieć w takiej sprawie, każde z nich może zwrócić się do sądu opiekuńczego.

W praktyce oznacza to, że matka nie musi pozostawać w związku ani mieszkać z partnerem tylko dlatego, że mają wspólne dziecko. Powinna jednak działać tak, aby nie narażać dziecka na chaos, odcięcie od drugiego rodzica albo eskalację konfliktu, który szybko trafi do sądu.

Czy matka może wyprowadzić się z dzieckiem od partnera?

Co do zasady rodzic, który faktycznie opiekuje się dzieckiem, może wyprowadzić się z nim do miejsca zapewniającego dziecku bezpieczeństwo i właściwe warunki. Przy niemowlęciu szczególne znaczenie ma stabilna, codzienna opieka: karmienie, rytm dnia, bliskość osoby, która dotąd wykonywała większość czynności opiekuńczych, oraz możliwość szybkiej reakcji na potrzeby dziecka.

Nie oznacza to jednak, że drugi rodzic traci prawa. Ojciec może nie zgadzać się na przeprowadzkę, może żądać ustalenia miejsca pobytu dziecka przy sobie, uregulowania kontaktów albo zabezpieczenia na czas sprawy. Sąd będzie oceniał nie to, który rodzic ma silniejsze emocje lub lepsze mieszkanie, lecz które rozwiązanie jest zgodne z dobrem dziecka.

Jeżeli dziecko ma kilka miesięcy, jest karmione piersią albo wymaga stałej obecności matki, w praktyce sąd często uznaje, że nagłe przeniesienie dziecka do ojca na stałe lub na długie okresy bez matki mogłoby być dla niego zbyt obciążające. Nie jest to jednak automatyczna reguła. Znaczenie mają fakty: kto dotąd sprawował opiekę, jakie warunki ma każdy z rodziców, czy rodzice potrafią współpracować i czy któryś z nich naraża dziecko na ryzyko.

Jak bezpiecznie przeprowadzić się z dzieckiem?

Najbezpieczniej jest podjąć próbę spokojnego, udokumentowanego porozumienia. W wiadomości do drugiego rodzica warto wskazać nowy adres pobytu dziecka, przyczynę przeprowadzki, propozycję kontaktów i gotowość do współdecydowania o ważnych sprawach dziecka. Taka komunikacja może później pomóc wykazać, że celem nie było izolowanie dziecka od ojca.

Jeżeli rozmowa jest niemożliwa, dochodzi do awantur, gróźb lub presji, matka może wyprowadzić się do rodziców albo innego bezpiecznego miejsca. Warto wtedy zadbać o dokumenty dziecka, książeczkę zdrowia, leki, rzeczy codziennego użytku oraz dowody potwierdzające warunki w nowym miejscu, na przykład zdjęcia pokoju, miejsce do spania i pomoc osób bliskich.

Policja co do zasady nie rozstrzyga sporu rodziców o miejsce pobytu dziecka, jeżeli nie ma orzeczenia sądu, realnego zagrożenia dla dziecka ani podejrzenia popełnienia czynu zabronionego. Funkcjonariusze mogą interweniować przy awanturze, sporządzić notatkę i pouczyć rodziców o drodze sądowej. Inaczej będzie, jeżeli istnieje już postanowienie sądu albo dziecko znajduje się w sytuacji zagrożenia.

Wniosek do sądu o ustalenie miejsca pobytu dziecka

Jeżeli rodzice nie są zgodni, właściwym rozwiązaniem jest wniosek do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. We wniosku można żądać ustalenia, że miejscem pobytu dziecka będzie każdorazowe miejsce pobytu matki albo ojca. W sprawie można też wnieść o zabezpieczenie na czas postępowania, czyli tymczasowe określenie, gdzie dziecko ma mieszkać do czasu zakończenia sprawy.

We wniosku należy opisać sytuację dziecka, dotychczasowy model opieki, warunki mieszkaniowe, możliwości czasowe rodzica, wsparcie rodziny, stan zdrowia dziecka i proponowany sposób kontaktów z drugim rodzicem. Warto załączyć odpis aktu urodzenia dziecka, dokumenty dotyczące mieszkania, zaświadczenia, zdjęcia miejsca przygotowanego dla dziecka oraz dowody korespondencji z drugim rodzicem.

Od wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe w sprawach rodzinnych najczęściej pobiera się opłatę stałą 100 zł. Jeżeli rodzic składa kilka odrębnych wniosków, na przykład osobny wniosek o kontakty albo zabezpieczenie przed zainicjowaniem sprawy głównej, opłaty należy zweryfikować według aktualnej ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i praktyki sądu.

Kontakty ojca z dzieckiem po wyprowadzce

Dziecko i rodzic mają prawo oraz obowiązek utrzymywania kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej. Matka, która wyprowadza się z dzieckiem, nie powinna blokować ojcu kontaktów tylko dlatego, że doszło do rozstania. Kontakty powinny jednak odpowiadać wiekowi, zdrowiu i rytmowi dziecka.

Przy kilkumiesięcznym dziecku kontakty często zaczynają się od krótszych, częstszych spotkań w miejscu pobytu dziecka albo w obecności matki, zwłaszcza gdy dziecko jest karmione piersią. Z czasem, gdy dziecko jest starsze i lepiej znosi rozłąkę, kontakty mogą być rozszerzane. Jeżeli rodzice się spierają, sąd może ustalić harmonogram: dni, godziny, miejsce odbioru, sposób odwoływania kontaktu, kontakty telefoniczne lub wideorozmowy, a w dalszej perspektywie także nocowanie.

Cel nie polega na nagrodzeniu albo ukaraniu któregoś z rodziców. Celem jest utrzymanie więzi dziecka z obojgiem rodziców w sposób bezpieczny i możliwy do wykonania.

Meldunek i nazwisko dziecka po rozstaniu rodziców

Nazwisko dziecka nie decyduje o tym, przy którym rodzicu dziecko ma mieszkać. To, że dziecko nosi nazwisko ojca, nie daje ojcu pierwszeństwa w opiece ani nie odbiera matce prawa do wystąpienia o ustalenie miejsca pobytu dziecka przy niej.

Podobnie meldunek ma znaczenie ewidencyjne i administracyjne, ale nie rozstrzyga o władzy rodzicielskiej, opiece ani kontaktach. Jeżeli dziecko zostało zameldowane u dziadków ze strony ojca, a faktycznie mieszka z matką gdzie indziej, nie oznacza to jeszcze, że sąd ma przyjąć miejsce pobytu dziecka przy ojcu. W sporze decydują realne warunki i dobro dziecka, a nie sam wpis meldunkowy.

Alimenty po rozstaniu rodziców bez ślubu

Rozstanie rodziców nie zmienia obowiązku utrzymywania dziecka. Rodzic, z którym dziecko mieszka na co dzień, może żądać od drugiego rodzica alimentów. Wysokość alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego rodzica, a nie wyłącznie od jego aktualnych deklarowanych dochodów.

Przy niemowlęciu do potrzeb dziecka mogą należeć między innymi: wyżywienie, pieluchy, kosmetyki, ubrania, leki, opieka medyczna, wyposażenie, udział w kosztach mieszkania, a czasem także koszty opieki, jeżeli rodzic wraca do pracy. Osobista opieka jednego z rodziców również jest formą wykonywania obowiązku alimentacyjnego.

Co może zrobić ojciec, jeżeli nie zgadza się na przeprowadzkę?

Ojciec może próbować porozumieć się z matką, skorzystać z mediacji albo złożyć do sądu rodzinnego własny wniosek. Może domagać się ustalenia miejsca pobytu dziecka przy sobie, uregulowania kontaktów, zabezpieczenia na czas postępowania, a w wyjątkowych sytuacjach także ograniczenia władzy rodzicielskiej matki, jeżeli wykaże, że jej działania zagrażają dobru dziecka.

Sam sprzeciw ojca nie powoduje jednak automatycznie, że matka nie może zabrać dziecka do swoich rodziców. Tak samo sama decyzja matki nie zamyka ojcu drogi do sądu. Dlatego w sprawach konfliktowych nie warto opierać się wyłącznie na ustnych ustaleniach. Najlepiej mieć pisemne porozumienie, ugodę mediacyjną zatwierdzoną przez sąd albo postanowienie sądu.

FAQ

Podsumowanie

Rozstanie rodziców żyjących bez ślubu nie zmienia tego, że dziecko ma prawo do opieki, stabilności i kontaktu z obojgiem rodziców. Matka może podjąć decyzję o wyprowadzce z dzieckiem, jeżeli zapewnia mu bezpieczne warunki, ale przy sporze z ojcem powinna możliwie szybko uregulować sytuację w sądzie rodzinnym.

Najważniejsze jest wykazanie, że przeprowadzka służy dobru dziecka, a nie ma na celu odcięcia drugiego rodzica. Dlatego warto przygotować plan kontaktów, dokumenty potwierdzające warunki mieszkaniowe i wniosek o zabezpieczenie. Dzięki temu dziecko nie staje się przedmiotem konfliktu, a rodzice otrzymują jasne zasady dalszego wykonywania swoich praw i obowiązków.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 93, art. 95, art. 97, art. 107, art. 113-113⁶, art. 133 i art. 135 - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, art. 26 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, przepisy o postępowaniu zabezpieczającym, mediacji i wykonywaniu kontaktów - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398.