Konkubinat po rozstaniu – jak dochodzić zwrotu nakładów i rozliczeń

Rozliczenie majątku po rozstaniu w konkubinacie

Konkubinat nie jest w polskim prawie uregulowany jako odrębna instytucja tworząca automatycznie wspólność majątkową. Oznacza to, że samo wspólne życie przez wiele lat nie powoduje powstania majątku wspólnego na zasadach takich jak w małżeństwie. Nie stosuje się tu art. 31 § 1 ani art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ponieważ przepisy te dotyczą wyłącznie małżonków.

Takie podejście od dawna potwierdza orzecznictwo. W uchwale Sądu Najwyższego z 2 lipca 1955 r., sygn. II CO 7/55, wskazano, że do stosunków majątkowych osób pozostających w związku pozamałżeńskim nie stosuje się przez analogię przepisów o wspólności ustawowej małżeńskiej. Również w nowszym orzecznictwie podkreśla się, że rozliczenia między byłymi konkubentami trzeba oceniać według konkretnych przepisów prawa cywilnego, zależnie od rodzaju roszczenia, m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2017 r., sygn. V CSK 198/16.

W praktyce trzeba więc najpierw ustalić, co dokładnie było czyją własnością, kto za co płacił i na jaki majątek zostały poniesione nakłady. Od tego zależy, czy chodzi o współwłasność, zwrot nakładów, pożyczkę, darowiznę czy bezpodstawne wzbogacenie.

Jeżeli chce Pani lepiej zrozumieć ogólne prawa osób w konkubinacie, warto zacząć od odróżnienia relacji rodzinnej od konkretnych praw majątkowych.

Co można dochodzić po rozstaniu konkubentów?

W sprawach takich jak opisana przez Panią najczęściej wchodzą w grę trzy grupy roszczeń:

Nie da się więc odpowiedzieć automatycznie, że „po 24 latach coś się należy”. W sprawach po rozstaniu konkubentów najważniejsze jest odtworzenie konkretnego stanu faktycznego: własności nieruchomości, źródeł finansowania, przelewów, wkładu pracy i ustaleń między partnerami.

Dom i garaże wybudowane na gruncie partnera

To zwykle najważniejszy punkt sporu. Jeżeli dom i garaże zostały wybudowane na gruncie należącym wyłącznie do partnera, to co do zasady właścicielem budynków jest właściciel gruntu. Wynika to z art. 48 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane, oraz z art. 191 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym własność nieruchomości rozciąga się na jej części składowe.

W praktyce oznacza to, że nie można żądać „połowy domu” tylko dlatego, że współfinansowało się budowę, jeśli działka od początku należała wyłącznie do partnera. Można jednak dochodzić zwrotu wartości nakładów, jakie zostały poniesione na tę nieruchomość.

Jeżeli natomiast nieruchomość była nabyta wspólnie albo została wpisana do księgi wieczystej na obie osoby, sprawa wygląda inaczej, bo wtedy zasadniczo trzeba rozliczać współwłasność. W takim wariancie pomocny może być materiał o podziale nieruchomości partnerów.

Zwrot nakładów na majątek byłego partnera

Jeżeli ponosiła Pani wydatki na dom, garaże, maszyny rolnicze, wyposażenie gospodarstwa albo inne składniki należące do partnera, można rozważyć roszczenie o zwrot nakładów. W orzecznictwie często przyjmuje się w takich sprawach zastosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, czyli art. 405 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.

Jeżeli świadczenie zostało spełnione bez podstawy prawnej albo podstawa ta odpadła, znaczenie może mieć także art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego dotyczący nienależnego świadczenia. To jednak wymaga ostrożnej oceny, bo sąd będzie badał, czy dany wydatek był normalnym elementem wspólnego życia, darowizną, wkładem do wspólnego gospodarstwa czy rzeczywiście nakładem zwiększającym majątek drugiej strony.

Wyrok Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2017 r., sygn. V CSK 198/16, potwierdza, że w rozliczeniach konkubenckich podstawą mogą być przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, chyba że z okoliczności wynika inna, właściwsza podstawa prawna.

W praktyce sąd może badać między innymi:

• czy płaciła Pani z własnych środków,
• czy środki pochodziły z Pani pracy lub oszczędności,
• czy wydatki zwiększyły wartość majątku partnera,
• czy była umowa lub choćby ustne ustalenie co do rozliczenia,
• czy wydatki miały charakter definitywnego podarowania.

Jeżeli przedmiotem sporu jest wspólna nieruchomość obciążona kredytem, odrębnych zasad wymaga zniesienie współwłasności konkubentów przy jednoczesnym uwzględnieniu zobowiązania wobec banku.

Jakie dowody są najważniejsze?

W takich sprawach wygrywa nie ten, kto „więcej pracował”, ale ten, kto potrafi to wykazać. Dlatego najważniejsze są dowody:

• faktury VAT, rachunki, paragony imienne,
• potwierdzenia przelewów i wypłat gotówki,
• umowy zakupu materiałów lub sprzętu,
• korespondencja SMS, e-mail, komunikatory, w których strony pisały o finansowaniu inwestycji,
• zeznania świadków: rodziny, sąsiadów, wykonawców, pracowników,
• zdjęcia z budowy, harmonogramy prac, zamówienia materiałów,
• dowody osobistego wkładu pracy, jeżeli miał realną wartość ekonomiczną.

Sama okoliczność wspólnego prowadzenia domu i gospodarstwa zwykle nie wystarcza do zasądzenia konkretnej kwoty. Sąd będzie oczekiwał wskazania: ile, kiedy, na co i z czyich środków zostało wydane.

Przedawnienie roszczeń

Roszczenia majątkowe co do zasady ulegają przedawnieniu. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego termin przedawnienia wynosi obecnie 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

W sprawach o bezpodstawne wzbogacenie bardzo ważne jest ustalenie, od kiedy roszczenie stało się wymagalne. Co do zasady roszczenie o zwrot wartości wzbogacenia staje się wymagalne po wezwaniu wzbogaconego do zapłaty, a więc termin przedawnienia liczy się od chwili, gdy dłużnik powinien spełnić świadczenie po takim wezwaniu. Końcowa ocena zależy jednak od rodzaju roszczenia i konkretnego stanu faktycznego.

Jeżeli więc rozstanie już nastąpiło albo jest nieuchronne, nie warto zbyt długo zwlekać z uporządkowaniem dokumentów i wysłaniem formalnego wezwania do zapłaty.

Czy praca w gospodarstwie partnera też może być rozliczana?

Tak, ale to jeden z trudniejszych elementów takich spraw. Sama pomoc w codziennym życiu rodzinnym nie zawsze daje podstawę do żądania pieniędzy. Inaczej może być wtedy, gdy praca jednej osoby w sposób wyraźny i mierzalny zwiększała majątek drugiej strony, na przykład przy prowadzeniu gospodarstwa rolnego, warsztatu, sklepu lub firmy.

Wtedy można próbować wykazywać, że druga strona osiągnęła korzyść majątkową kosztem Pani pracy. Tego typu roszczenia są jednak bardziej złożone dowodowo niż rozliczenie konkretnych faktur czy przelewów. Trzeba zwykle wykazać zakres pracy, jej wartość oraz wpływ na wzrost majątku partnera.

Alimenty na wspólne dziecko po rozstaniu konkubentów

To osobna kwestia od rozliczeń między partnerami. Jeżeli mają Państwo wspólne dziecko, brak małżeństwa nie ma tu znaczenia. Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wynika z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis ten stanowi, że rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Jeżeli dziecko jest pełnoletnie, ale nadal nie może utrzymać się samodzielnie, na przykład studiuje w trybie dziennym i rzeczywiście kontynuuje naukę, alimenty nadal mogą być należne. Z kolei zgodnie z art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice mogą uchylić się od alimentów względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem albo dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

Zakres alimentów wyznaczają art. 135 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli usprawiedliwione potrzeby dziecka oraz możliwości zarobkowe i majątkowe rodzica. Znaczenie ma nie tylko faktycznie uzyskiwany dochód, ale też realna zdolność do zarobkowania.

Jak przygotować się do dochodzenia swoich praw?

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto:

1. ustalić, co formalnie należy do partnera, a co do Pani,
2. sprawdzić księgę wieczystą nieruchomości i dokumenty zakupu większych składników majątku,
3. zebrać wszystkie faktury, przelewy, wiadomości i świadków,
4. sporządzić chronologiczną listę nakładów: data, kwota, cel, źródło pieniędzy,
5. oszacować wartość roszczenia,
6. wysłać wezwanie do zapłaty lub propozycję ugody,
7. dopiero potem rozważyć pozew.

W wielu przypadkach korzystne jest najpierw podjęcie próby ugodowego rozliczenia, zwłaszcza gdy spór dotyczy jednej nieruchomości, maszyn lub wieloletnich inwestycji. Jeżeli jednak druga strona wszystkiemu zaprzecza, zwykle nie da się uniknąć procesu.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różny może być wynik sprawy w zależności od własności majątku i jakości dowodów.

FAQ

Czy po wielu latach konkubinatu powstaje automatycznie wspólny majątek?

Nie. Długość związku nie tworzy wspólności majątkowej jak w małżeństwie. Każde roszczenie trzeba oprzeć na konkretnych przepisach prawa cywilnego i udowodnić.

Czy mogę żądać połowy domu, jeśli dom stoi na działce partnera?

Co do zasady nie jako udziału we własności samego domu, bo budynek trwale związany z gruntem należy do właściciela gruntu. Można natomiast dochodzić zwrotu nakładów na budowę lub wykończenie.

Czy praca przy budowie lub w gospodarstwie też ma znaczenie?

Tak, ale trzeba ją możliwie dokładnie wykazać. Im bardziej da się udowodnić zakres pracy i jej wartość ekonomiczną, tym większa szansa na skuteczne rozliczenie.

Czy wystarczą zeznania świadków bez faktur?

Czasem tak, ale sama sprawa będzie trudniejsza. Najlepiej, gdy zeznania świadków uzupełniają przelewy, wiadomości, zdjęcia lub inne dokumenty.

Czy można żądać alimentów na dorosłe dziecko z konkubinatu?

Tak, jeśli dziecko nadal nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, np. z powodu nauki. Brak małżeństwa rodziców nie wyłącza obowiązku alimentacyjnego.

Podsumowanie

Jeżeli przez lata związku inwestowała Pani w dom, garaże, gospodarstwo lub inne składniki należące formalnie do partnera, samo rozstanie nie daje prawa do „podziału majątku” jak po rozwodzie, ale może dawać podstawę do żądania zwrotu nakładów albo innego rozliczenia cywilnego. Najwięcej zależy od własności gruntu i innych rzeczy, od dowodów wpłat oraz od tego, czy da się wykazać realne wzbogacenie partnera Pani kosztem.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 1955 r., sygn. akt II CO 7/55
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1970 r., sygn. akt III CZP 62/69
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 1997 r., sygn. akt II CKN 485/97
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2017 r., sygn. akt V CSK 198/16