Zwrot pieniędzy po rozpadzie związku na odległość

Czy związek na odległość może być uznany za konkubinat?

Tak, jest to możliwe. W prawie polskim nie ma ustawowej definicji konkubinatu, ale w orzecznictwie przyjmuje się, że chodzi o trwały związek dwóch osób, połączonych więzią osobistą i zazwyczaj także gospodarczą, podobny w funkcjonowaniu do małżeństwa, lecz bez jego formalizacji. To, że partnerzy okresowo mieszkali osobno albo jedno z nich pracowało za granicą, nie wyklucza automatycznie istnienia konkubinatu.

W praktyce sąd ocenia całokształt okoliczności: długość relacji, wspólne plany, wzajemną pomoc finansową, sposób przedstawiania się wobec otoczenia, częstotliwość kontaktów, a także to, czy strony prowadziły choć częściowo wspólne gospodarstwo życiowe. Dlatego odpowiedź zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Trzeba jednak podkreślić rzecz najważniejszą: samo ustalenie, że strony żyły w konkubinacie, nie daje automatycznie prawa do zwrotu wszystkich pieniędzy przekazywanych w trakcie związku. O roszczeniu decyduje charakter konkretnych wpłat lub nakładów.

Co trzeba ustalić przed żądaniem zwrotu pieniędzy?

Kluczowe jest ustalenie, w jakim celu pieniądze były przekazywane. Najczęściej w grę wchodzą trzy warianty:

Nie każda wpłata będzie traktowana jednakowo. Inaczej ocenia się regularne przelewy „na życie”, inaczej jednorazową kwotę z tytułem „pożyczka”, a jeszcze inaczej sfinansowanie wymiany pieca czy okien w domu należącym wyłącznie do partnerki.

Pożyczka – kiedy można skutecznie dochodzić zwrotu?

Zgodnie z art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości.

Jeżeli więc pieniądze miały być oddane, to zasadniczo można dochodzić ich zwrotu jako pożyczki. W praktyce duże znaczenie mają:

• tytuły przelewów, np. „pożyczka”, „na zwrot”, „zaliczka do oddania”,
• SMS-y, e-maile lub wiadomości z komunikatorów, z których wynika obowiązek zwrotu,
• pisemne lub mailowe obietnice spłaty,
• wezwania do zapłaty i odpowiedzi drugiej strony,
• dowody częściowej spłaty, bo mogą potwierdzać istnienie długu.

Warto pamiętać, że obecnie forma dokumentowa ma realne znaczenie dowodowe. Nawet jeśli nie podpisano tradycyjnej umowy, korespondencja elektroniczna i historia przelewów mogą pomóc wykazać, że strony zawarły umowę pożyczki.

Jeżeli termin zwrotu nie został oznaczony, zastosowanie ma art. 723 Kodeksu cywilnego: dłużnik powinien zwrócić pożyczkę w ciągu 6 tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę. Oznacza to, że przed pozwem zwykle warto najpierw wysłać jednoznaczne wezwanie albo wypowiedzenie pożyczki.

Darowizna – czy po rozstaniu można ją odwołać?

Jeżeli pieniądze zostały przekazane nieodpłatnie, najczęściej będziemy mówić o darowiźnie w rozumieniu art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego. Samo zakończenie związku nie powoduje automatycznie obowiązku zwrotu darowizny.

Odwołanie wykonanej darowizny jest możliwe tylko w szczególnych sytuacjach. Zgodnie z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać darowiznę już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Z kolei zgodnie z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o niewdzięczności. Odwołanie następuje przez pisemne oświadczenie złożone obdarowanemu – art. 900 Kodeksu cywilnego.

Rażąca niewdzięczność to nie jest zwykłe rozstanie, ochłodzenie relacji czy brak chęci dalszego kontaktu. Chodzi o zachowania poważne, kwalifikowane moralnie i prawnie, np. przemoc, ciężkie znieważenie, celowe działanie na szkodę darczyńcy, poważne naruszenie obowiązków lojalności wobec niego. Każdy przypadek wymaga odrębnej oceny.

Jeżeli więc przekazywane kwoty były prezentami albo wsparciem „z serca”, możliwość ich odzyskania będzie co do zasady ograniczona. Sam fakt, że partnerka po rozstaniu nie chce oddać pieniędzy, zwykle nie wystarczy do wykazania rażącej niewdzięczności.

Nakłady na dom partnerki – okna, piec, remont

Inaczej należy spojrzeć na wydatki poniesione na cudzą nieruchomość, np. na wymianę okien, pieca, dachu czy instalacji. Jeśli nieruchomość należała wyłącznie do partnerki, a Pan finansował prace zwiększające jej wartość, możliwe jest rozważanie roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia na podstawie art. 405 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe – do zwrotu jej wartości.

W niektórych stanach faktycznych znaczenie może mieć także art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, czyli przepisy o świadczeniu nienależnym, jeżeli pieniądze zostały przekazane w określonym celu, który ostatecznie nie został zrealizowany albo odpadła podstawa świadczenia. Tego typu kwalifikacja bywa jednak sporna i zależy od szczegółów sprawy.

W takich sprawach sąd bada zwykle:

• czy prace rzeczywiście podniosły wartość majątku drugiej strony,
• czy przekazanie środków miało charakter definitywny i nieodpłatny,
• czy strony umawiały się na zwrot albo współwłasność korzyści,
• czy finansowanie remontu było związane z planem wspólnego zamieszkania lub wspólnej przyszłości.

Jakie dowody są najważniejsze?

W praktyce o powodzeniu sprawy najczęściej decydują dowody. Samo twierdzenie, że pieniądze miały zostać oddane, zwykle nie wystarczy. Warto zgromadzić:

• historię przelewów bankowych,
• potwierdzenia wpłat gotówkowych,
• tytuły przelewów,
• korespondencję SMS, e-mail, Messenger, WhatsApp,
• faktury za okna, piec, materiały budowlane i usługi,
• dowody, że nieruchomość należała do byłej partnerki,
• wezwania do zapłaty i odpowiedzi na nie,
• oświadczenia o spłacie lub propozycje ratalnego zwrotu,
• zeznania świadków, którzy znali ustalenia stron.

Bardzo istotne bywa także to, czy druga strona kiedykolwiek przyznała, że ma oddać pieniądze. Takie uznanie długu może mieć duże znaczenie dowodowe, a w określonych sytuacjach wpływać również na bieg przedawnienia.

Przedawnienie – kiedy może być za późno?

Roszczenia majątkowe nie są bezterminowe. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego termin przedawnienia wynosi co do zasady 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

To nie oznacza jednak, że w każdej sprawie po rozstaniu zawsze liczy się prosty termin 6-letni od daty przelewu. Wszystko zależy od podstawy roszczenia:

• przy pożyczce – od chwili wymagalności roszczenia o zwrot, czyli np. od upływu terminu spłaty albo od upływu 6 tygodni od wypowiedzenia, jeśli termin nie był oznaczony; wynika to z art. 120 § 1 i art. 723 Kodeksu cywilnego,
• przy odwołaniu darowizny – trzeba pilnować rocznego terminu z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego na samo odwołanie,
• przy bezpodstawnym wzbogaceniu – termin liczy się od chwili, gdy roszczenie stało się wymagalne, z uwzględnieniem art. 120 § 1 i art. 118 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli druga strona podniesie zarzut przedawnienia, sąd co do zasady uwzględni go. Dlatego nie warto czekać zbyt długo z wysłaniem wezwania do zapłaty i oceną, czy potrzebny jest pozew.

Jak działać krok po kroku?

Praktyczna kolejność działań zwykle wygląda tak:

1. uporządkować wszystkie przelewy i wydatki według dat oraz celu,
2. oddzielić kwoty, które mogą być pożyczką, od tych, które wyglądały na prezenty lub zwykłe utrzymanie związku,
3. zebrać korespondencję potwierdzającą ustalenia stron,
4. ustalić, czy nie doszło już do przedawnienia części roszczeń,
5. wysłać przedsądowe wezwanie do zapłaty, a przy pożyczce bez terminu – także wypowiedzenie, jeśli jest potrzebne,
6. jeżeli brak zapłaty – rozważyć pozew o zapłatę z właściwie dobraną podstawą prawną.

Jeśli materiał dowodowy jest słaby, lepiej nie opierać roszczenia na zbyt kategorycznym twierdzeniu, że „wszystko było pożyczką”. Czasem bezpieczniejsze jest wyodrębnienie tylko tych kwot, które da się rzeczywiście udowodnić.

Kiedy szanse są większe, a kiedy mniejsze?

Szanse na odzyskanie pieniędzy rosną, gdy:

• druga strona pisała, że odda pieniądze,
• były częściowe spłaty,
• przelewy miały konkretne tytuły,
• wydatki dotyczyły dużych, jednorazowych nakładów na cudzy majątek,
• istnieją faktury i dokumenty potwierdzające finansowanie z Pana środków.

Szanse maleją, gdy:

• wpłaty były regularnym wsparciem „na życie” bez uzgodnienia zwrotu,
• brak jakiejkolwiek korespondencji o oddaniu pieniędzy,
• upłynęły już terminy przedawnienia,
• wydatki miały wyraźnie charakter prezentów lub przejawów zwykłej pomocy w związku.

FAQ

Czy partnerka musi oddać wszystkie pieniądze po rozstaniu?

Nie. Zwrot dotyczy tylko tych kwot, co do których istnieje podstawa prawna, np. pożyczka, bezpodstawne wzbogacenie albo skutecznie odwołana darowizna. Zwykłe prezenty i bieżące wsparcie w związku często nie podlegają zwrotowi.

Czy brak pisemnej umowy pożyczki przekreśla sprawę?

Nie. Pomocne mogą być przelewy, wiadomości, e-maile, świadkowie i każda korespondencja potwierdzająca obowiązek zwrotu. Brak papierowej umowy utrudnia sprawę, ale jej nie zamyka.

Czy samo rozstanie to rażąca niewdzięczność?

Nie. Dla zastosowania art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego potrzebne są zachowania znacznie poważniejsze niż samo zakończenie relacji czy brak kontaktu po rozstaniu.

Czy można żądać zwrotu kosztów remontu domu byłej partnerki?

Tak, ale zwykle wymaga to wykazania wysokości nakładów, ich źródła finansowania i tego, że druga strona uzyskała korzyść Pana kosztem. Często podstawą jest art. 405 Kodeksu cywilnego.

Od czego zacząć przed złożeniem pozwu?

Najpierw trzeba uporządkować dowody, ustalić podstawę roszczenia i sprawdzić przedawnienie. Dopiero potem warto wysłać dobrze przygotowane wezwanie do zapłaty.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Art. 720 Kodeksu cywilnego – umowa pożyczki.

3. Art. 898 Kodeksu cywilnego, art. 899 Kodeksu cywilnego, art. 900 Kodeksu cywilnego – odwołanie darowizny.

4. Wyrok Sądu Najwyższego z 19 grudnia 2019 r., IV CSK 496/18 – dotyczący oceny przekazywanych środków między partnerami jako pożyczki.

5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 26 września 2019 r., V ACa 545/18 – dotyczący rozumienia rażącej niewdzięczności przy odwołaniu darowizny.