Jak zabezpieczyć partnera w konkubinacie na wypadek śmierci?

Co wynika z prawa, gdy partnerzy nie są małżeństwem?

W polskim prawie konkubinat nie jest odrębną instytucją uregulowaną całościowo w jednej ustawie. To oznacza, że partner życiowy co do zasady nie dziedziczy z ustawy po zmarłym konkubencie. Krąg spadkobierców ustawowych określają art. 931-940 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, a partner nieformalny nie został w tych przepisach wymieniony.

Jeżeli więc mieszkanie należy wyłącznie do partnera, to po jego śmierci właścicielem zostanie najczęściej jego spadkobierca ustawowy albo testamentowy, np. córka. Sam fakt wspólnego zamieszkiwania nie daje prawa do przejęcia lokalu. Praktyczne konsekwencje dla osoby, która po śmierci partnera chce pozostać w lokalu, opisujemy w materiale o prawie konkubiny do mieszkania po śmierci partnera.

W praktyce warto też znać szerszy kontekst dotyczący prawa konkubiny, bo wiele osób błędnie zakłada, że długoletni związek daje skutki podobne do małżeństwa.

Prawo do pozostania w mieszkaniu po śmierci partnera

Tu dobra wiadomość jest taka, że prawo przewiduje czasową ochronę dla osób bliskich mieszkających ze zmarłym. Zgodnie z art. 923 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny: małżonek i inne osoby bliskie spadkodawcy, które mieszkały z nim do dnia jego śmierci, są uprawnione do korzystania w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku z mieszkania i urządzenia domowego w zakresie dotychczasowym. Rozrządzenie spadkodawcy wyłączające lub ograniczające to uprawnienie jest nieważne.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy - art. 924 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że 3-miesięczny okres liczy się od dnia zgonu.

To uprawnienie:

• dotyczy tylko osób, które faktycznie mieszkały ze zmarłym do dnia śmierci,
• obejmuje korzystanie z mieszkania i urządzenia domowego w dotychczasowym zakresie,
• nie daje prawa własności ani prawa do bezterminowego zajmowania lokalu.

Po upływie 3 miesięcy spadkobierca może żądać wydania lokalu. Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia, sprawa może wymagać postępowania o opróżnienie lokalu, a za dalsze korzystanie bez tytułu prawnego może być dochodzone wynagrodzenie za bezumowne korzystanie - na zasadach ogólnych wynikających m.in. z art. 224 § 2 i art. 225 Kodeksu cywilnego, zależnie od konkretnego stanu faktycznego.

Czy można zagwarantować dłuższe mieszkanie po śmierci partnera?

Tak, ale nie wystarczy zwykłe ogólne „pismo”. Zakres zabezpieczenia zależy od tego, jaki skutek chcecie osiągnąć.

Jeżeli celem jest jedynie spokojne zabranie rzeczy i kilka tygodni lub miesięcy na wyprowadzkę, najczęściej wystarczą dobrze przygotowane dokumenty prywatne i testament. Jeżeli celem jest realna ochrona prawa do dalszego zamieszkiwania, zwykle trzeba rozważyć służebność mieszkania albo przeniesienie udziału we własności nieruchomości.

Testament i zapis windykacyjny - co wybrać?

Partner może powołać Panią do całości lub części spadku w testamencie na podstawie art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Jeżeli jednak partner ma dziecko, trzeba pamiętać o możliwym roszczeniu o zachowek. Uprawnienie do zachowku wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. To oznacza, że nawet gdy partner zapisze Pani mieszkanie albo udział w nim, uprawnione dziecko może w określonych sytuacjach żądać zapłaty zachowku.

Z kolei zapis windykacyjny, uregulowany w art. 981(1) § 1 Kodeksu cywilnego, pozwala w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego postanowić, że oznaczona osoba nabywa z chwilą otwarcia spadku konkretny przedmiot, np. rzecz oznaczoną co do tożsamości, zbywalne prawo majątkowe albo przedsiębiorstwo. To rozwiązanie bywa praktyczne, gdy partner chce przekazać konkretny składnik majątku, a nie tylko udział w całym spadku.

Czy „umowa konkubencka” jest możliwa?

Tak, ale trzeba ją rozumieć prawidłowo. W polskim prawie nie ma jednej ustawy o „umowie konkubenckiej”, jednak partnerzy mogą zawrzeć umowę na podstawie zasady swobody umów z art. 353(1) Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem strony mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byle jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Taka umowa może uporządkować m.in.:

• kto z jakiego tytułu mieszka w lokalu,
• jak strony rozliczają opłaty i nakłady,
• które rzeczy należą do którego partnera,
• jak ma wyglądać odbiór rzeczy po śmierci jednej ze stron,
• kto ma zostać poinformowany i komu mają być wydane rzeczy osobiste zmarłego.

Trzeba jednak jasno powiedzieć: taka umowa nie zastąpi testamentu i nie może skutecznie rozporządzać cudzym spadkiem po śmierci wbrew przepisom prawa spadkowego. Nie można w zwykłej umowie „ustalić”, że po śmierci właściciela mieszkanie na pewno przypadnie partnerowi, jeżeli nie wynika to z ważnego rozporządzenia na wypadek śmierci albo z czynności dokonanej za życia.

Jeżeli interesują Państwa także skutki majątkowe związku za życia i po rozstaniu, pomocny może być materiał o rozliczeniach konkubentów po rozstaniu.

Jak zabezpieczyć swoje rzeczy znajdujące się w mieszkaniu partnera?

To jeden z najważniejszych praktycznych kroków. Jeżeli w mieszkaniu partnera znajdują się Pani meble, sprzęty, biżuteria, dokumenty, pamiątki rodzinne czy wyposażenie kupione za Pani pieniądze, warto przygotować dowody własności.

Najlepiej zrobić jednocześnie:

• pisemny spis rzeczy należących do każdego z partnerów,
• załącznik z opisem przedmiotów o większej wartości,
• dokumentację zdjęciową,
• zachowanie faktur, przelewów, potwierdzeń zakupu, gwarancji,
• podpisanie przez obie strony datowanego oświadczenia, że wskazane rzeczy stanowią własność konkretnej osoby.

Jeśli chodzi o Pani rodzinę, można w umowie i w testamencie opisać, kto ma zostać zawiadomiony oraz że rzeczy osobiste należące do Pani mają zostać wydane wskazanym bliskim. Nie da się jednak skutecznie przyznać rodzinie prawa do przebywania w cudzym mieszkaniu przez dowolny czas bez zgody właściciela lub bez odpowiedniego tytułu prawnego. Jeżeli właścicielem lokalu jest partner, to tylko on za życia może ustanowić odpowiednie prawo, np. umowę, służebność lub współwłasność.

Czy trzeba iść do notariusza?

Nie zawsze, ale często warto. Forma dokumentu zależy od treści.

• Testament własnoręczny jest ważny, jeśli zostanie w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą - art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego.
• Testament notarialny jest zwykle bezpieczniejszy dowodowo i konieczny, jeśli ma zawierać zapis windykacyjny - art. 950 oraz art. 981(1) § 1 Kodeksu cywilnego.
• Przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego pod rygorem nieważności - art. 158 Kodeksu cywilnego.
• Ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości, np. służebności mieszkania, również wymaga aktu notarialnego dla oświadczenia właściciela nieruchomości - art. 245 § 2 Kodeksu cywilnego.
• Zwykła umowa porządkująca zasady odbioru rzeczy i korzystania z lokalu może być pisemna, ale dla większej pewności można poświadczyć podpisy notarialnie.

W praktyce najlepszy zestaw zabezpieczeń to często: testament notarialny + pisemny spis rzeczy + odrębne oświadczenie dotyczące zasad wydania rzeczy i kontaktu z rodziną.

Jakie dokumenty warto przygotować krok po kroku?

1. Ustalić, jaki jest cel: tylko czas na wyprowadzkę, prawo do dalszego mieszkania czy także przekazanie części majątku.
2. Sprawdzić stan prawny mieszkania: kto jest właścicielem i czy nieruchomość ma księgę wieczystą.
3. Sporządzić spis rzeczy należących do każdego z partnerów i dołączyć dowody zakupu.
4. Przygotować testament, najlepiej notarialny, jeśli majątek jest większy albo rodzina może kwestionować ustalenia.
5. Rozważyć służebność mieszkania lub darowiznę udziału, jeżeli celem jest realna ochrona mieszkaniowa po śmierci właściciela.
6. Ustalić osobę do kontaktu po śmierci oraz zasady wydania rzeczy osobistych rodzinie zmarłego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jakie rozwiązania najczęściej działają w praktyce i gdzie zwykłe ustne ustalenia okazują się niewystarczające.

FAQ

Czy konkubent dziedziczy po partnerze automatycznie?

Nie. Partner nieformalny nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych wskazanych w art. 931-940 Kodeksu cywilnego. Dziedziczenie jest możliwe dopiero na podstawie testamentu.

Czy mogę mieszkać w lokalu partnera po jego śmierci?

Tak, przez 3 miesiące od śmierci partnera, jeśli mieszkała Pani z nim do dnia śmierci. Wynika to z art. 923 § 1 Kodeksu cywilnego. To uprawnienie jest czasowe.

Czy zwykła pisemna umowa wystarczy, aby mieszkać dłużej niż 3 miesiące?

Zwykle nie daje ona tak silnej ochrony jak służebność mieszkania albo współwłasność. Jeśli celem jest trwałe zabezpieczenie mieszkaniowe, najlepiej rozważyć rozwiązanie notarialne.

Czy rodzina zmarłego może zabronić mi zabrania moich rzeczy?

Nie powinna, jeżeli rzeczy są Pani własnością. Problemem bywa jednak udowodnienie tej własności, dlatego warto wcześniej przygotować spis rzeczy, zdjęcia i dowody zakupu.

Czy testament notarialny eliminuje problem zachowku dzieci partnera?

Nie. Jeżeli dziecko partnera jest uprawnione do zachowku na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, może dochodzić roszczenia pieniężnego także wtedy, gdy istnieje testament notarialny.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest odróżnienie dwóch spraw: czasowego prawa do pozostania w mieszkaniu po śmierci partnera oraz trwałego zabezpieczenia mieszkaniowego i majątkowego. Prawo daje Pani 3 miesiące ochrony z art. 923 § 1 Kodeksu cywilnego, ale nie daje automatycznego dziedziczenia ani prawa do dalszego zajmowania lokalu.

Jeżeli chcecie uniknąć konfliktów między partnerem, dziećmi i obiema rodzinami, najlepiej przygotować zawczasu zestaw dokumentów: testament, spis rzeczy, pisemne ustalenia dotyczące odbioru rzeczy oraz - jeśli potrzeba - akt notarialny ustanawiający mocniejsze prawo do lokalu.

Źródła:

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Art. 923 § 1, art. 924, art. 931-940, art. 941, art. 949 § 1, art. 950, art. 981(1) § 1, art. 991 § 1, art. 158, art. 245 § 2, art. 353(1), art. 224 § 2 i art. 225 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.