Zaświadczenie po udarze a zdolność do czynności prawnych

Zdolność do czynności prawnych po udarze – co wynika z przepisów

Samo przebycie udaru, paraliż kończyn, afazja albo niemożność mówienia nie powodują automatycznie utraty zdolności do czynności prawnych. Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny pełnej zdolności do czynności prawnych nie mają osoby małoletnie oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie. Z kolei art. 12 Kodeksu cywilnego stanowi, że nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie.

Jeżeli osoba pełnoletnia nie została ubezwłasnowolniona, co do zasady ma pełną zdolność do czynności prawnych. Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym sytuację reguluje art. 15 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym ograniczoną zdolność do czynności prawnych mają małoletni, którzy ukończyli lat trzynaście, oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo.

Podstawę ubezwłasnowolnienia całkowitego określa art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego, a częściowego art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Sam fakt choroby, niepełnosprawności lub trudności komunikacyjnych nie jest więc równoznaczny z brakiem możliwości ważnego składania oświadczeń woli.

Czy istnieje ustawowy termin ważności takiego zaświadczenia?

Co do zasady – nie. W polskim prawie nie ma jednego przepisu, który ogólnie stanowiłby, że zaświadczenie lekarza psychiatry o świadomości podejmowanych decyzji po udarze jest ważne np. 30 dni, 3 miesiące albo rok dla wszystkich czynności prawnych.

Trzeba odróżnić dwie rzeczy: samą zdolność do czynności prawnych, która wynika z przepisów Kodeksu cywilnego i ewentualnego orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu, od dokumentu medycznego, którym w praktyce wykazuje się, że osoba rozumie znaczenie dokonywanej czynności.

Dlatego urząd, bank czy notariusz często nie pytają o „ważność ustawową” zaświadczenia, lecz o to, czy dokument jest na tyle aktualny, by potwierdzał stan z chwili dokonywania konkretnej czynności.

Kiedy zaświadczenie bywa potrzebne w praktyce

Najczęściej problem pojawia się przy czynnościach, w których druga strona albo organ obawia się zarzutu nieważności oświadczenia woli. Dotyczy to zwłaszcza:

• aktów notarialnych,
• pełnomocnictw,
• czynności bankowych,
• spraw urzędowych wymagających osobistego oświadczenia,
• postępowań medycznych i dostępu do dokumentacji.

Ważne jest jednak to, że żądanie takiego zaświadczenia nie zawsze wynika wprost z przepisu. Często jest to wymóg ostrożnościowy konkretnej instytucji.

Czy notariusz, urząd albo bank mogą odmówić czynności?

Tak, ale nie dowolnie. Jeżeli osoba dokonująca czynności ma rzeczywiste wątpliwości co do świadomości strony, może odmówić dokonania czynności albo zażądać dodatkowych wyjaśnień. W praktyce szczególne znaczenie ma tu notariusz.

Zgodnie z art. 86 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnej, jeżeli poweźmie wątpliwość, czy strona czynności notarialnej ma zdolność do czynności prawnych. Jeżeli więc notariusz ma uzasadnione wątpliwości, może oczekiwać dokumentu medycznego potwierdzającego możliwość świadomego i swobodnego złożenia oświadczenia.

Podobnie bank lub urząd może uznać, że dla bezpieczeństwa obrotu potrzebne jest dodatkowe potwierdzenie stanu psychicznego. Nie oznacza to jednak, że każdorazowo musi to być zaświadczenie „z ostatnich 7 dni”. Taki termin zwykle nie wynika z ustawy, lecz z praktyki ostrożnościowej danej instytucji.

Dlaczego sama choroba nie przesądza o nieważności czynności

Nawet jeśli ktoś nie został ubezwłasnowolniony, konkretna czynność może być nieważna, jeżeli w chwili jej dokonania osoba znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Wynika to z art. 82 Kodeksu cywilnego.

To bardzo ważne rozróżnienie: można mieć pełną zdolność do czynności prawnych, a jednocześnie konkretne oświadczenie woli może być nieważne, jeśli zostało złożone np. w stanie głębokich zaburzeń świadomości. Dlatego instytucje koncentrują się zwykle na momencie podpisywania dokumentu.

Jeżeli stan neurologiczny i psychiczny jest stabilny, lekarz może to opisać w zaświadczeniu. W praktyce pomaga to ograniczyć ryzyko powoływania się później na art. 82 Kodeksu cywilnego.

Czy można przyjąć orientacyjnie 30 dni?

Nie jako zasadę ogólną. W poprzednich opracowaniach często odwoływano się przez analogię do terminów z innych procedur, ale taka analogia nie tworzy powszechnie obowiązującej reguły dla zaświadczeń o świadomości decyzji po udarze.

Przykładowo, zgodnie z § 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, do wniosku dołącza się zaświadczenie lekarskie wydane nie wcześniej niż na 30 dni przed dniem złożenia wniosku. Ten termin dotyczy jednak postępowania o orzeczenie o niepełnosprawności, a nie wszystkich czynności prawnych.

Można więc traktować 30 dni jedynie jako praktyczną wskazówkę ostrożnościową, ale nie jako uniwersalny wymóg ustawowy.

Jak powinno wyglądać dobre zaświadczenie

Z praktycznego punktu widzenia najlepiej, aby zaświadczenie nie ograniczało się do ogólnego stwierdzenia, że pacjent „jest świadomy”. Im bardziej precyzyjna treść, tym mniejsze ryzyko sporu. Dobrze, aby lekarz wskazał:

• datę badania,
• tożsamość pacjenta,
• rozpoznanie lub ogólny opis stanu po udarze,
• czy pacjent rozumie znaczenie podejmowanych decyzji,
• czy może świadomie i swobodnie wyrażać wolę,
• w jaki sposób komunikuje decyzje, np. gestem, pismem, komunikatorem, ruchem oczu,
• czy stan jest stabilny, okresowy czy zmienny,
• ewentualnie przez jaki czas – zdaniem lekarza – ocena pozostaje aktualna.

To ostatnie nie tworzy „ustawowego terminu ważności”, ale bardzo pomaga w praktyce. Gdy komunikacja jest utrudniona, warto też zadbać o spójność z zapisami w historii leczenia oraz z dokumentacją rehabilitacyjną. Jeśli zawiera ona błędy, pomocny może być materiał o sprostowaniu dokumentacji medycznej.

Jak przygotować się do czynności prawnej po udarze

Najbezpieczniej jest działać z wyprzedzeniem. Jeżeli planowana jest ważniejsza czynność, np. pełnomocnictwo, sprzedaż nieruchomości, odbiór decyzji albo złożenie oświadczenia w banku, warto:

1. uprzedzić instytucję, że komunikacja jest utrudniona, ale świadomość zachowana,
2. zapytać, czy oczekuje zaświadczenia i jakiej treści,
3. uzyskać dokument możliwie blisko terminu czynności,
4. poprosić lekarza o opis sposobu komunikowania woli,
5. rozważyć wcześniejsze ustanowienie pełnomocnika, jeśli ma to ułatwić codzienne sprawy – zobacz także materiał o opiece nad rodzicem i pełnomocnictwie.

W wielu sprawach dobrze przygotowane pełnomocnictwo pozwala ograniczyć konieczność osobistego stawiania się przy każdej czynności.

Co zrobić, gdy urząd lub instytucja żąda wciąż nowego zaświadczenia

Warto poprosić o wskazanie podstawy prawnej takiego żądania. Jeżeli nie istnieje szczególny przepis wymagający dokumentu z określonego okresu, instytucja powinna uzasadnić, dlaczego dotychczasowe zaświadczenie nie pozwala na bezpieczne dokonanie czynności.

W przypadku postępowania administracyjnego znaczenie ma zasada pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej z art. 8 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego oraz zasada wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego z art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. Organ nie powinien więc automatycznie ignorować posiadanego już materiału medycznego.

Jeżeli problem dotyczy zaburzeń psychicznych, a nie wyłącznie następstw neurologicznych, czasem znaczenie może mieć również opinia lekarza prowadzącego lub psychiatry w innym zakresie niż samo jednorazowe zaświadczenie.

Najbezpieczniejszy wniosek praktyczny

Jeżeli nie ma przepisu szczególnego dla danej procedury, nie da się wskazać jednego, wiążącego terminu ważności takiego zaświadczenia. Najbezpieczniej przyjąć, że dokument powinien być możliwie aktualny na dzień czynności, a jego treść powinna jasno potwierdzać zdolność do świadomego i swobodnego wyrażenia woli.

Im ważniejsza czynność i im większe ryzyko sporu, tym bardziej warto zadbać o świeższe zaświadczenie. Przy stanie stabilnym można próbować posługiwać się dokumentem starszym, ale trzeba liczyć się z tym, że notariusz, bank lub urząd mogą poprosić o nowszy dokument, jeżeli wykażą uzasadnione wątpliwości.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te zasady działają w praktyce przy różnych rodzajach czynności.

FAQ

Czy po udarze automatycznie traci się zdolność do czynności prawnych?

Nie. O utracie albo ograniczeniu zdolności do czynności prawnych decydują przepisy Kodeksu cywilnego i ewentualne orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu, a nie sam fakt choroby lub niepełnosprawności.

Czy istnieje ustawowy termin ważności zaświadczenia psychiatrycznego do wszystkich spraw?

Nie. Co do zasady nie ma jednego ogólnego terminu ważności takiego zaświadczenia dla wszystkich czynności prawnych.

Czy notariusz może zażądać nowego zaświadczenia?

Tak. Jeżeli ma uzasadnione wątpliwości co do zdolności strony do czynności prawnych lub co do świadomego składania oświadczenia, może odmówić dokonania czynności albo oczekiwać dodatkowych dokumentów.

Jak stary dokument jest zwykle ryzykowny?

To zależy od stanu zdrowia i rodzaju czynności. Im starszy dokument i im poważniejsza czynność, tym większe ryzyko, że instytucja poprosi o nowe badanie.

Co powinno znaleźć się w zaświadczeniu?

Najlepiej data badania, rozpoznanie lub opis stanu, ocena świadomości i swobody decyzji, sposób komunikowania woli oraz informacja, czy stan jest stabilny.

Źródła

1) Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 11, art. 12, art. 13 § 1, art. 15, art. 16 § 1 i art. 82.

2) Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, art. 86.

3) Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, art. 8 § 1 i art. 77 § 1.

4) Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, Dz.U. 2003 nr 139 poz. 1328, w szczególności § 6 ust. 2.