Ubezwłasnowolnienie i DPS przy demencji – co może zrobić rodzina

Od czego zacząć, gdy bliski z demencją odmawia pomocy?

W opisanej sytuacji nie należy zakładać, że jedynym rozwiązaniem jest od razu wniosek o ubezwłasnowolnienie. Jeżeli osoba starsza ma objawy otępienia, nie pilnuje leków, nie dba o nawodnienie, stwarza zagrożenie dla siebie albo nie jest w stanie rozsądnie ocenić swojej sytuacji, praktycznym pierwszym krokiem jest zgłoszenie sprawy do właściwego ośrodka pomocy społecznej: MOPS, GOPS albo OPS.

Ośrodek pomocy społecznej działa na podstawie ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 11 i 16 tej ustawy do zadań własnych gminy należy m.in. organizowanie i świadczenie usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych usług opiekuńczych, a także kierowanie do domu pomocy społecznej i ponoszenie odpłatności gminy za pobyt mieszkańca w DPS w zakresie określonym ustawą.

Po zgłoszeniu pracownik socjalny może przeprowadzić rodzinny wywiad środowiskowy na zasadach wynikających z art. 107 ustawy o pomocy społecznej. Taki wywiad bywa kluczowy dowodowo: pokazuje, czy osoba faktycznie jest niesamodzielna, czy odmawia pomocy, jakie są warunki mieszkaniowe i czy istnieje realne zagrożenie dla jej zdrowia lub życia.

Jaką pomoc można uzyskać bez ubezwłasnowolnienia?

Zanim dojdzie do sporu sądowego, warto sprawdzić rozwiązania mniej ingerujące w prawa chorego. W zależności od stanu zdrowia i sytuacji rodzinnej mogą to być:

• usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania – art. 50 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej,
• specjalistyczne usługi opiekuńcze – art. 50 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej,
• skierowanie do domu pomocy społecznej za zgodą osoby zainteresowanej – art. 54 ust. 1 i art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej,
• pomoc medyczna, w tym diagnostyka neurologiczna, psychiatryczna albo geriatryczna, jeżeli stan zdrowia na to pozwala.

Jeżeli seniorka nie wyraża zgody na badanie psychiatryczne, nie przekreśla to późniejszego postępowania o ubezwłasnowolnienie albo o umieszczenie w DPS bez zgody. Trzeba jednak liczyć się z tym, że sąd będzie opierał się na dowodach z dokumentacji medycznej, wywiadu środowiskowego, zeznań świadków oraz opinii biegłych.

Kiedy możliwe jest skierowanie do DPS bez zgody osoby chorej?

Zasadą jest, że do domu pomocy społecznej kieruje się osobę wymagającą całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, jeżeli nie można zapewnić jej niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, a osoba ta wyraża zgodę na pobyt – art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli zgody nie ma, sprawa staje się bardziej złożona. W praktyce podstawą bywa art. 54 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym w przypadku osoby wymagającej bezwzględnie pomocy, niezdolnej do wyrażenia zgody z powodu choroby psychicznej lub niepełnosprawności intelektualnej, o skierowaniu do DPS może orzec sąd opiekuńczy. Dodatkowo zastosowanie mają przepisy ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, zwłaszcza art. 38 i art. 39, które regulują przyjęcie do domu pomocy społecznej osoby chorej psychicznie albo osoby z niepełnosprawnością intelektualną bez jej zgody, za orzeczeniem sądu opiekuńczego.

To ważne zastrzeżenie: nie każda demencja automatycznie oznacza możliwość przymusowego umieszczenia w DPS. Konieczne jest ustalenie, czy stan chorego mieści się w przesłankach ustawowych i czy osoba rzeczywiście nie jest zdolna do samodzielnego funkcjonowania oraz świadomego wyrażenia zgody.

W praktyce inicjatywa często wychodzi od ośrodka pomocy społecznej, szpitala albo rodziny, ale ostateczne rozstrzygnięcie w trybie przymusowym wymaga postępowania przed sądem opiekuńczym.

Czy w tej sytuacji potrzebne jest ubezwłasnowolnienie?

Ubezwłasnowolnienie jest środkiem daleko ingerującym w sferę praw osoby dorosłej, dlatego sąd nie powinien stosować go automatycznie tylko dlatego, że opieka nad seniorem jest trudna. Podstawę materialnoprawną stanowią:

• art. 13 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny: osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem;
• art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego: osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

W przypadku demencji sąd bada przede wszystkim, czy zaburzenia mają taki stopień nasilenia, że osoba:

• nie rozumie znaczenia swoich działań,
• nie potrafi zadbać o podstawowe potrzeby życiowe,
• podejmuje decyzje rażąco sprzeczne z własnym interesem,
• nie jest w stanie prowadzić swoich spraw lub potrzebuje w tym stałej pomocy.

Jeżeli celem rodziny jest głównie zapewnienie opieki i bezpieczeństwa, sąd może uznać, że wystarczające będą inne środki niż ubezwłasnowolnienie. Jeżeli jednak potrzebne jest także formalne prowadzenie spraw majątkowych, urzędowych, medycznych i życiowych chorego, wniosek o ubezwłasnowolnienie może być uzasadniony.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Krąg uprawnionych wynika wprost z art. 545 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Wniosek mogą złożyć:

• małżonek osoby, której dotyczy wniosek,
• jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo,
• jej przedstawiciel ustawowy.

Jeżeli chodzi o babcię, wniosek może więc złożyć jej dziecko, czyli Pani mama, a także ewentualnie wnuk tylko wtedy, gdy jest krewnym w linii prostej. Należy jednak pamiętać o art. 545 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego: krewni nie mogą złożyć wniosku, jeżeli osoba ta ma przedstawiciela ustawowego.

Istotny jest też art. 545 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego – kto zgłosił wniosek w złej wierze lub lekkomyślnie, podlega karze grzywny. Oznacza to, że wniosek musi być oparty na realnych przesłankach zdrowotnych i dowodach, a nie na samym konflikcie rodzinnym czy trudnym charakterze seniora.

Jak wygląda postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym. Co do właściwości miejscowej zastosowanie mają art. 544 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Do wniosku warto dołączyć:

• dokumentację medyczną, w tym wypisy ze szpitala, wyniki badań, zaświadczenia od neurologa, psychiatry, geriatry lub lekarza rodzinnego,
• opis konkretnych zachowań świadczących o braku zdolności do samodzielnego kierowania postępowaniem,
• dane świadków: rodziny, opiekunek, sąsiadów,
• ewentualne dokumenty z OPS, notatki z interwencji, informacje o odrzucaniu pomocy.

W sprawie sąd obligatoryjnie korzysta z opinii biegłych. Zgodnie z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osobę, której dotyczy wniosek, powinien zbadać co najmniej biegły lekarz psychiatra lub neurolog, a także psycholog. Jeżeli stan zdrowia nie pozwala na stawienie się w sądzie, możliwe jest przeprowadzenie czynności w miejscu pobytu tej osoby.

Sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, o ile pozwala na to jej stan zdrowia. Następnie ocenia, czy zachodzą przesłanki do ubezwłasnowolnienia całkowitego, częściowego czy też brak jest podstaw do ingerencji.

Jakie są szanse na pozytywne rozpoznanie wniosku?

Nie da się uczciwie ocenić szans wyłącznie na podstawie opisu rodzinnego konfliktu. O wyniku decyduje to, czy uda się wykazać przesłanki z art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Szanse rosną, gdy istnieją:

• wyraźne objawy otępienia lub innych zaburzeń psychicznych,
• dowody na brak zdolności do bezpiecznego funkcjonowania,
• zagrożenie zdrowia lub życia wynikające z zapominania leków, odwodnienia, wychodzenia z domu, pozostawiania gazu lub pieca,
• dokumentacja medyczna po udarze, hospitalizacjach albo konsultacjach specjalistycznych,
• spójne zeznania świadków.

Sama konfliktowość, despotyczny charakter albo odrzucanie pomocy nie wystarczą. Sąd bada stan psychiczny i funkcjonalny, a nie to, czy dana osoba jest trudna we współżyciu.

Czy brak opieki nad matką lub babcią grozi odpowiedzialnością prawną?

Nie istnieje przepis, który nakładałby na dorosłe dziecko bezwzględny obowiązek osobistego sprawowania codziennej opieki nad rodzicem lub dziadkiem pod groźbą automatycznej sankcji. Nie można więc powiedzieć, że sama odmowa zamieszkania z chorym albo rezygnacja z samodzielnego opiekowania się nim zawsze wywoła odpowiedzialność.

Trzeba jednak odróżnić brak obowiązku osobistej opieki od sytuacji skrajnych. W konkretnych stanach faktycznych znaczenie mogą mieć przepisy karne, zwłaszcza art. 160 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu) oraz art. 162 § 1 Kodeksu karnego (nieudzielenie pomocy człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu).

Odpowiedzialność z tych przepisów nie wynika jednak z samego pokrewieństwa, tylko z konkretnego zachowania. Inaczej oceniana będzie osoba, która mimo wiedzy o stanie chorego całkowicie go porzuca w sytuacji nagłego zagrożenia, a inaczej osoba, która zgłosiła sprawę do OPS, organizowała pomoc, wzywała lekarza, pogotowie lub próbowała doprowadzić do zapewnienia opieki instytucjonalnej.

W praktyce, jeżeli mama nie jest już w stanie opiekować się babcią, powinna zadbać o udokumentowanie swoich działań: zgłoszenie do OPS, wnioski o pomoc, wezwania pogotowia w razie zagrożenia, korespondencję z placówkami. To pokazuje, że nie pozostawiła chorej bez reakcji.

Co z kosztami pobytu w DPS?

Wiele rodzin obawia się, że samo uruchomienie procedury wobec DPS automatycznie przerzuci pełne koszty na dzieci. Zasady odpłatności określa art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą co do zasady:

1. mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi – w przypadkach i na zasadach przewidzianych ustawą,
3. gmina, z której osoba została skierowana do DPS – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania a opłatami wnoszonymi przez osoby wymienione wyżej.

Zakres obowiązku dzieci wobec rodzica zależy od dochodu i szczegółowych przesłanek ustawowych. W części spraw możliwe jest także zwolnienie z opłaty. To jednak temat odrębny od samego skierowania do DPS.

Co praktycznie zrobić krok po kroku?

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy wystarczy uruchomienie pomocy społecznej, a kiedy potrzebne może być postępowanie sądowe.

FAQ

Czy demencja zawsze uzasadnia ubezwłasnowolnienie?

Nie. O ubezwłasnowolnieniu decyduje nie sama diagnoza, lecz stopień zaburzeń i to, czy osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw – art. 13 § 1 i art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy można umieścić seniora w DPS bez jego zgody?

Tak, ale tylko w ustawowych trybach i zwykle po orzeczeniu sądu opiekuńczego. Podstawą mogą być art. 54 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej oraz art. 38–39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Kto powinien zgłosić sprawę do MOPS lub GOPS?

Może to zrobić członek rodziny, sąsiad, opiekunka, szpital albo inna osoba, która wie o zagrożeniu. Najlepiej zrobić to pisemnie i opisać konkretne sytuacje świadczące o niesamodzielności.

Czy brak notarialnego pełnomocnictwa zamyka drogę do działania?

Nie. Brak pełnomocnictwa utrudnia załatwianie spraw w imieniu seniora, ale nie blokuje zgłoszenia sprawy do OPS ani złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie przez osobę uprawnioną z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli problem dotyczy składania oświadczeń i podpisywania dokumentów za dorosłą osobę niesamodzielną, osobno omawiamy kto może podpisywać dokumenty za osobę z niepełnosprawnością intelektualną.

Czy sąd zawsze zarządza badanie przez biegłych?

W praktyce tak – opinia biegłych jest kluczowa. Zgodnie z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd korzysta z opinii psychiatry lub neurologa oraz psychologa.

Czy córka odpowiada karnie tylko dlatego, że nie chce już opiekować się matką?

Nie automatycznie. Odpowiedzialność karna zależy od konkretnej sytuacji, zwłaszcza od tego, czy doszło do realnego narażenia osoby bezradnej na bezpośrednie niebezpieczeństwo albo nieudzielenia pomocy – art. 160 § 1 i art. 162 § 1 Kodeksu karnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 § 1 i art. 16 § 1 – ISAP

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544–560, art. 545 § 1–4, art. 547 § 1, art. 553 § 1 – ISAP

3. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 17 ust. 1 pkt 11 i 16, art. 50, art. 54, art. 59, art. 61, art. 107 – ISAP

4. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 38 i art. 39 – ISAP

5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 160 § 1 i art. 162 § 1 – ISAP

6. Postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia 1976 r., sygn. I CR 441/76.