Wniosek o przyjęcie do domu pomocy społecznej (DPS)

Sprawy o przyjęcie do domu pomocy społecznej najczęściej pojawiają się wtedy, gdy rodzina widzi, że bliska osoba nie radzi sobie już samodzielnie, ale jednocześnie nie ma formalnie ustanowionego opiekuna prawnego. Tak było w opisanej sprawie: schorowany, bezdzietny wuj po udarze miał ograniczony kontakt z otoczeniem, a siostrzenica chciała ustalić, jak skutecznie rozpocząć procedurę umieszczenia go w DPS.

Kiedy można ubiegać się o przyjęcie do domu pomocy społecznej?

Podstawą jest art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobie, która wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i nie można jej zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych.

Oznacza to, że DPS nie jest pierwszym automatycznym rozwiązaniem w każdej trudnej sytuacji rodzinnej. Ośrodek pomocy społecznej powinien ocenić, czy wystarczy pomoc środowiskowa, usługi opiekuńcze, specjalistyczne usługi opiekuńcze, wsparcie dzienne albo inna forma pomocy. Dopiero gdy te rozwiązania są niewystarczające, uzasadnione jest skierowanie do DPS.

Ważne jest także rozróżnienie między DPS a placówką medyczną. Osoba wymagająca przede wszystkim wzmożonej opieki medycznej, leczenia, rehabilitacji lub pielęgnacji w warunkach medycznych może wymagać skierowania do zakładu opiekuńczo-leczniczego albo zakładu pielęgnacyjno-opiekuńczego, a nie do domu pomocy społecznej.

Gdzie złożyć wniosek o przyjęcie do DPS?

Wniosek należy skierować do ośrodka pomocy społecznej, a w gminach, w których działa centrum usług społecznych, do właściwego centrum usług społecznych. Właściwość ustala się zasadniczo według miejsca zamieszkania osoby, która ma zostać skierowana do DPS.

Świadczenia z pomocy społecznej są udzielane na wniosek osoby zainteresowanej, jej przedstawiciela ustawowego albo innej osoby, ale za zgodą osoby zainteresowanej lub jej przedstawiciela ustawowego. Pomoc społeczna może być też udzielana z urzędu, dlatego w sytuacji zagrożenia zdrowia, życia albo rażącego zaniedbania warto nie tylko składać wniosek, ale także zawiadomić OPS o konieczności pilnej interwencji.

Jeżeli wniosek składa dalszy krewny, np. siostrzenica, bratanek albo sąsiad faktycznie pomagający choremu, powinien bardzo dokładnie opisać swój związek ze sprawą, stan osoby wymagającej pomocy oraz to, dlaczego sam chory nie jest w stanie samodzielnie prowadzić sprawy. Samo pokrewieństwo nie zawsze daje prawo do podpisywania dokumentów za chorego, ale może uzasadniać wszczęcie działań przez OPS, CUS, sąd lub prokuratora.

Co powinien zawierać wniosek o przyjęcie do DPS?

Wniosek nie musi mieć jednej urzędowej formy, ale powinien być konkretny i poparty dokumentami. W piśmie warto wskazać:

• dane osoby, której dotyczy wniosek: imię, nazwisko, PESEL, adres pobytu i adres zamieszkania,
• opis stanu zdrowia i codziennego funkcjonowania, w tym informacje o chorobie, niepełnosprawności, przebytym udarze, demencji, braku kontaktu albo niesamodzielności,
• informację, jakie formy pomocy były już zapewniane i dlaczego okazały się niewystarczające,
• sytuację rodzinną: czy osoba ma małżonka, dzieci, rodziców, wnuki lub inne osoby faktycznie pomagające,
• informację o dochodach, np. emeryturze, rencie, zasiłku stałym albo innych świadczeniach,
• prośbę o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego i wydanie decyzji o skierowaniu do DPS,
• w razie potrzeby także prośbę o zawiadomienie sądu opiekuńczego albo prokuratora, jeżeli osoba nie może świadomie wyrazić zgody na pobyt.

Do wniosku warto dołączyć dokumentację medyczną, wypisy ze szpitala, zaświadczenia lekarskie, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, decyzję emerytalno-rentową albo decyzję o świadczeniach z pomocy społecznej, dokumenty potwierdzające dochody oraz dane najbliższych krewnych. Pracownik socjalny może poprosić również o dodatkowe oświadczenia i dokumenty potrzebne do ustalenia sytuacji rodzinnej oraz odpłatności.

Czy potrzebna jest zgoda osoby kierowanej do DPS?

Tak. Zasadą jest skierowanie do DPS po uzyskaniu zgody osoby, której sprawa dotyczy, albo jej przedstawiciela ustawowego. Zgoda powinna być realna, czyli wyrażona przez osobę zdolną do zrozumienia, czego dotyczy pobyt w placówce i jakie będą jego skutki.

Jeżeli osoba bezwzględnie wymagająca pomocy lub jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na umieszczenie w DPS albo po umieszczeniu zgodę wycofają, OPS, CUS albo DPS mają obowiązek zawiadomić właściwy sąd, a gdy osoba nie ma przedstawiciela ustawowego lub opiekuna - prokuratora. Nie należy więc zakładać, że rodzina może samodzielnie zastąpić zgodę chorego, jeżeli nie ma do tego formalnego umocowania.

W sprawach osób z zaburzeniami psychicznymi szczególne znaczenie ma ustawa o ochronie zdrowia psychicznego. Jeżeli osoba wymagająca skierowania do DPS ze względu na swój stan psychiczny nie jest zdolna do wyrażenia zgody, o skierowaniu do DPS orzeka sąd opiekuńczy. Jeżeli brak opieki zagraża jej życiu, organ pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego o przyjęcie do DPS bez zgody.

Czy potrzebne jest ubezwłasnowolnienie?

Ubezwłasnowolnienie nie jest automatycznym warunkiem przyjęcia do DPS. Może być jednak potrzebne, gdy osoba trwale nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, załatwiać spraw majątkowych, podpisywać dokumentów, składać ważnych oświadczeń albo wymaga stałej reprezentacji przez opiekuna prawnego.

Ubezwłasnowolnienie całkowite może być orzeczone wobec osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje ona jeszcze pod władzą rodzicielską.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się do sądu okręgowego właściwego według miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a przy braku miejsca zamieszkania - według miejsca jej pobytu. Mogą go złożyć przede wszystkim małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Siostrzenica albo bratanek nie należą do tego katalogu, dlatego w takiej sytuacji praktycznym rozwiązaniem jest zawiadomienie OPS, sądu opiekuńczego lub prokuratora i opisanie, dlaczego chory wymaga ochrony.

Jak wygląda procedura po złożeniu wniosku?

Po otrzymaniu wniosku OPS lub CUS przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy. Pracownik socjalny ustala sytuację zdrowotną, osobistą, rodzinną i dochodową osoby wymagającej pomocy oraz sprawdza, czy istnieją osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności.

W typowej sprawie wydawane są dwie decyzje administracyjne. Pierwsza to decyzja o skierowaniu do DPS oraz decyzja ustalająca opłatę mieszkańca za pobyt. Wydaje ją organ gminy właściwej dla osoby kierowanej. Druga to decyzja o umieszczeniu w konkretnym domu pomocy społecznej, którą wydaje organ prowadzący placówkę, starosta albo marszałek województwa w przypadku regionalnych domów pomocy społecznej.

Jeżeli w wybranym domu nie ma wolnych miejsc, osoba jest informowana o wpisaniu na listę oczekujących i przewidywanym terminie oczekiwania. Jeżeli przewidywany czas oczekiwania w najbliższym DPS danego typu przekracza 3 miesiące, można wnioskować o skierowanie do domu tego samego typu, położonego możliwie blisko miejsca zamieszkania, w którym czas oczekiwania jest krótszy niż 3 miesiące.

Od decyzji administracyjnych w sprawie skierowania, umieszczenia lub odpłatności można wnieść odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Termin wynosi 14 dni od doręczenia decyzji.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Pobyt w DPS jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Koszt ten jest ustalany i ogłaszany co roku, najpóźniej do 31 marca, odpowiednio przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starostę albo marszałka województwa.

Opłaty ponoszone są w ustawowej kolejności. Najpierw płaci mieszkaniec domu, ale nie więcej niż 70% swojego dochodu. Jeżeli ta kwota nie pokrywa kosztu pobytu, do opłat mogą zostać zobowiązani małżonek oraz zstępni przed wstępnymi, czyli np. dzieci i wnuki przed rodzicami. Dopiero w dalszej kolejności różnicę pokrywa gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Rodzina nie płaci jednak automatycznie w każdej sytuacji. Małżonek, zstępni i wstępni wnoszą opłatę zgodnie z umową albo decyzją, jeżeli ich dochód przekracza 300% kryterium dochodowego, a po wniesieniu opłaty nadal pozostaje im co najmniej 300% tego kryterium. Według kryteriów obowiązujących od 1 stycznia 2025 r. jest to 3030 zł dla osoby samotnie gospodarującej i 2469 zł na osobę w rodzinie.

Jeżeli osoba zobowiązana odmawia zawarcia umowy albo nie zgadza się na rodzinny wywiad środowiskowy, organ gminy może ustalić odpłatność w drodze decyzji. Gdy opłata nie jest wnoszona, gmina może zapłacić zastępczo, a następnie dochodzić zwrotu w trybie egzekucji administracyjnej.

Czy można uzyskać zwolnienie z opłaty za DPS?

Tak. Osoba wnosząca opłatę albo zobowiązana do jej wnoszenia może złożyć wniosek o częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty. Organ przeprowadza wtedy rodzinny wywiad środowiskowy i ocenia sytuację indywidualnie.

Ustawa wskazuje przykładowe okoliczności uzasadniające zwolnienie, takie jak długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, zdarzenia losowe, utrzymywanie się rodziny z jednego świadczenia albo samotne wychowywanie dziecka. Szczególne znaczenie mają także sytuacje, w których osoba kierowana do DPS rażąco naruszała obowiązki rodzinne lub alimentacyjne wobec osoby, od której obecnie żąda się opłaty.

W niektórych przypadkach zwolnienie jest obligatoryjne. Dotyczy to m.in. osoby, która przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona, albo prawomocne skazanie mieszkańca za określone umyślne przestępstwo popełnione na szkodę osoby zobowiązanej lub jej bliskich.

Czy DPS może przejąć mieszkanie albo majątek podopiecznego?

Sam fakt skierowania do DPS nie oznacza, że dom pomocy społecznej albo gmina przejmuje mieszkanie, dom lub oszczędności mieszkańca. Opłata za pobyt jest ustalana według zasad ustawowych, przede wszystkim na podstawie dochodu mieszkańca i osób zobowiązanych. Jeżeli jednak osoba ma majątek, może pojawić się odrębny problem zarządu tym majątkiem, zwłaszcza gdy chory nie jest w stanie świadomie podejmować decyzji.

W takich sytuacjach trzeba odróżnić odpłatność za DPS od spraw cywilnych, takich jak ustanowienie opiekuna, kuratora, zarząd majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej, umowa darowizny, dożywocia albo sprzedaż nieruchomości. Każda z tych czynności wymaga osobnej oceny prawnej.

Zobacz również: czy DPS może przejąć mieszkanie podopiecznego.

FAQ

Czy wniosek o DPS może złożyć dalszy krewny?

Może zawiadomić OPS lub CUS o sytuacji osoby wymagającej pomocy i złożyć pismo inicjujące działania, ale nie zawsze może skutecznie działać za chorego. Jeżeli osoba zainteresowana nie może wyrazić zgody i nie ma przedstawiciela ustawowego, potrzebne może być zawiadomienie sądu albo prokuratora.

Czy zgoda chorego zawsze jest konieczna?

Zasadą jest zgoda osoby kierowanej do DPS albo jej przedstawiciela ustawowego. Jeżeli zgody nie ma, została cofnięta albo osoba nie jest zdolna jej świadomie wyrazić, sprawa może wymagać trybu sądowego. W szczególności przy osobach z zaburzeniami psychicznymi o skierowaniu bez zgody orzeka sąd opiekuńczy.

Czy osoba po udarze musi być ubezwłasnowolniona, żeby trafić do DPS?

Nie zawsze. Sam udar nie oznacza automatycznie konieczności ubezwłasnowolnienia. Znaczenie ma to, czy osoba rozumie swoją sytuację, może świadomie wyrazić zgodę, podpisywać dokumenty i prowadzić swoje sprawy. Jeżeli nie, należy rozważyć działania przed sądem albo zawiadomienie prokuratora.

Ile płaci mieszkaniec DPS?

Mieszkaniec płaci nie więcej niż 70% swojego dochodu. Jeżeli ta kwota nie wystarcza na pokrycie średniego miesięcznego kosztu utrzymania, pozostała część może obciążać osoby zobowiązane ustawowo i gminę, z zachowaniem ustawowej kolejności.

Czy dzieci zawsze muszą dopłacać do DPS rodzica?

Nie. Dopłata zależy od dochodu i możliwości osoby zobowiązanej. Obowiązek aktualizuje się dopiero przy przekroczeniu 300% kryterium dochodowego, a po zapłacie musi pozostać co najmniej ta kwota. Możliwe jest także częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty.

Czy można odwołać się od decyzji w sprawie DPS?

Tak. Od decyzji administracyjnej dotyczącej skierowania, umieszczenia albo odpłatności można złożyć odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Termin wynosi 14 dni od doręczenia decyzji.

Czy DPS jest właściwy, gdy senior wymaga głównie leczenia?

Niekoniecznie. Jeżeli dominują potrzeby medyczne, pielęgnacyjne lub rehabilitacyjne, właściwszy może być zakład opiekuńczo-leczniczy albo zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy. DPS służy przede wszystkim zapewnieniu usług bytowych, opiekuńczych, wspomagających i edukacyjnych, a nie leczeniu szpitalnemu.

Podsumowanie

Wniosek o przyjęcie do domu pomocy społecznej powinien jasno wykazać, że osoba wymaga całodobowej opieki, nie funkcjonuje samodzielnie i nie można jej zapewnić wystarczającej pomocy w miejscu zamieszkania. Najważniejsze są dokumenty medyczne, opis codziennych trudności, informacje o rodzinie i dochodach oraz wskazanie, czy osoba może świadomie wyrazić zgodę na pobyt.

Jeżeli chory nie może wyrazić zgody, rodzina nie powinna próbować zastępować jej nieformalnym podpisem. W takiej sytuacji trzeba uruchomić właściwe procedury: działania OPS lub CUS, zawiadomienie sądu, prokuratora albo - w uzasadnionych przypadkach - postępowanie o ubezwłasnowolnienie. Równie ważne jest sprawdzenie decyzji o odpłatności, bo rodzina odpowiada za koszty tylko w granicach określonych ustawą.

Źródła

• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 54, art. 59-64b, art. 102-104 - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, informacja o domach pomocy społecznej - gov.pl.
• Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, kryteria dochodowe w pomocy społecznej od 1 stycznia 2025 r. - gov.pl.
• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 38-41 i art. 45-48 - tekst ujednolicony.
• Kodeks cywilny, art. 13 i art. 16 - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Kodeks postępowania cywilnego, art. 544-552 - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.