Wniosek o umorzenie należności sądowych – gdzie złożyć i co dołączyć

Na czym polega umorzenie należności sądowych?

Należności sądowe to przede wszystkim należności Skarbu Państwa z tytułu nieuiszczonych kosztów sądowych oraz grzywien orzeczonych w postępowaniu cywilnym. Zasady ich spłaty, odroczenia, rozłożenia na raty i umorzenia reguluje art. 119–125 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 959 ze zm.).

Zgodnie z art. 119 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych zapłata należności sądowych może być rozłożona na raty albo umorzona, jeżeli natychmiastowe ich ściągnięcie byłoby połączone z niewspółmiernymi trudnościami albo groziłoby dłużnikowi zbyt ciężkimi skutkami. Przepis daje organowi pewną swobodę oceny, dlatego bardzo ważne jest dobre uzasadnienie wniosku i dołączenie dokumentów potwierdzających sytuację życiową.

Jeżeli problem dotyczy nie tylko kosztów sądowych, ale także egzekucji, przydatny może być materiał: wezwanie komornika do złożenia wyjaśnień.

Kiedy można żądać umorzenia, a kiedy rat lub odroczenia?

Zakres ulgi zależy od Pana/Pani sytuacji faktycznej.

Zgodnie z art. 120 § 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych należność można odroczyć lub rozłożyć na raty co do zasady na okres do 2 lat, a w wyjątkowych wypadkach do 3 lat. Ten sam przepis stanowi, że niezapłacenie którejkolwiek raty w terminie powoduje natychmiastową wymagalność pozostałej części należności.

Jakie warunki trzeba wykazać we wniosku o umorzenie?

Przy umorzeniu ustawodawca wymaga więcej niż przy samych ratach. Zgodnie z art. 121 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych należności sądowe mogą być umorzone w całości albo w części, jeżeli dłużnik wykaże, że ze względu na sytuację rodzinną, majątkową i wysokość dochodów nie jest w stanie ich uiścić, a ściągnięcie należności pociągnęłoby wyjątkowo ciężkie skutki dla niego lub jego rodziny.

To oznacza, że sam niski dochód nie zawsze wystarczy. Trzeba pokazać całość sytuacji, np. chorobę, koszty leczenia, niepełnosprawność, utrzymanie dzieci, zadłużenie mieszkaniowe, obowiązek alimentacyjny albo brak realnego majątku, z którego możliwa byłaby spłata.

Jakie oświadczenie i dokumenty trzeba dołączyć?

Art. 121 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych odsyła do oświadczenia, o którym mowa w art. 102 ust. 2 tej ustawy. Chodzi o oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Jest to ten sam typ formularza, który składa się przy wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.

W praktyce warto dołączyć:

• zaświadczenie o zarobkach albo decyzję o przyznaniu emerytury, renty, zasiłku lub świadczeń z pomocy społecznej,
• odcinki wypłat, PIT albo wyciągi bankowe,
• dokumenty potwierdzające koszty leczenia, zakup leków, rehabilitację,
• umowę najmu, rachunki za mieszkanie, energię, ogrzewanie,
• orzeczenie o niepełnosprawności, jeżeli ma znaczenie,
• wyrok alimentacyjny albo potwierdzenia płaconych alimentów,
• dokumenty dotyczące zadłużenia, jeżeli wpływa ono na zdolność spłaty.

Im bardziej konkretny materiał dowodowy, tym większa szansa na pozytywne rozpoznanie wniosku. Ogólne stwierdzenie, że sytuacja jest trudna, zwykle nie wystarcza.

Do kogo skierować wniosek?

Wniosek składa się do prezesa sądu właściwego do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji. Wynika to z art. 123 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, zgodnie z którym o odroczeniu, rozłożeniu na raty lub umorzeniu należności sądowych orzeczonych w postępowaniu przed sądami powszechnymi oraz przed Sądem Najwyższym rozstrzyga prezes sądu właściwego do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji.

Jeżeli sprawę w pierwszej instancji rozpoznawał sąd rejonowy, wniosek kieruje się do prezesa tego sądu. Jeżeli był to sąd okręgowy – do prezesa sądu okręgowego. Nie kieruje się go do wydziału, który aktualnie prowadzi czynności księgowe lub egzekucyjne, chyba że wewnętrzna organizacja sądu przewiduje obsługę korespondencji przez konkretną jednostkę. Dla strony najbezpieczniej jest wskazać prezesa właściwego sądu i sygnaturę sprawy.

Czy można w jednym piśmie wnosić o umorzenie i o raty?

Tak. Ustawa nie zakazuje łączenia takich żądań w jednym piśmie. Przeciwnie, z praktycznego punktu widzenia jest to rozwiązanie rozsądne.

Można więc napisać przykładowo:

• w pierwszej kolejności – o umorzenie należności w całości lub w części,
• ewentualnie, na wypadek nieuwzględnienia tego żądania – o odroczenie terminu płatności albo rozłożenie należności na określoną liczbę rat.

Takie sformułowanie porządkuje wniosek i pozwala organowi rozważyć kilka wariantów bez konieczności wzywania do uzupełnienia stanowiska.

Jak napisać wniosek?

Wniosek powinien zawierać co najmniej:

• oznaczenie sądu i wskazanie, że pismo jest kierowane do prezesa sądu,
• imię, nazwisko, adres i dane kontaktowe wnioskodawcy,
• sygnaturę akt sprawy,
• dokładne wskazanie należności: kwota, data orzeczenia lub wezwania, informacja, że chodzi o należność Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych,
• żądanie główne, np. umorzenie w całości albo w części,
• żądanie ewentualne, np. rozłożenie na 24 raty lub odroczenie na określony czas,
• uzasadnienie odnoszące się do sytuacji rodzinnej, majątkowej i dochodowej,
• listę załączników, w tym oświadczenie z art. 102 ust. 2 ustawy.

Jeżeli sytuacja jest przejściowa, lepiej uzasadniać odroczenie lub raty. Jeżeli jest trwała i obiektywnie uniemożliwia zapłatę bez rażącego uszczerbku dla rodziny, można wnosić o umorzenie.

Czy decyzję można zaskarżyć?

Zgodnie z art. 123 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych na zarządzenie referendarza sądowego przysługuje skarga do sądu. Oznacza to, że jeżeli czynności w sprawie odroczenia lub rozłożenia na raty wykona referendarz, decyzja nie jest ostateczna na tym etapie.

Natomiast zarządzenie prezesa sądu ma charakter szczególny i w praktyce przyjmuje się, że co do zasady nie podlega zwykłym środkom zaskarżenia takim jak zażalenie. Wynika to z konstrukcji art. 123 ustawy oraz charakteru tej decyzji jako rozstrzygnięcia dotyczącego publicznoprawnej należności Skarbu Państwa, a nie orzeczenia jurysdykcyjnego w toku procesu.

Jeżeli odmowa jest lakoniczna albo stan faktyczny uległ zmianie, w praktyce możliwe bywa złożenie nowego, lepiej udokumentowanego wniosku, o ile pojawiły się nowe okoliczności.

Co jeśli należność jest już egzekwowana?

Samo złożenie wniosku nie zawsze automatycznie wstrzymuje czynności zmierzające do ściągnięcia należności. Dlatego w treści pisma warto wyraźnie wskazać, czy należność została już przekazana do egzekucji i czy wnioskodawca wnosi także o pilne rozpoznanie sprawy z uwagi na grożące skutki finansowe.

Jeżeli doszło już do zajęć lub wezwań egzekucyjnych, znaczenie może mieć też prawidłowe ustalenie etapu postępowania i tego, jaki organ aktualnie prowadzi czynności. Taka ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego i dokumentów znajdujących się w aktach.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, kiedy lepiej żądać umorzenia, a kiedy rat lub odroczenia.

FAQ

Czy wniosek trzeba złożyć na urzędowym formularzu?

Sam wniosek można napisać samodzielnie, ale do żądania umorzenia należy dołączyć oświadczenie z art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W praktyce warto użyć aktualnego formularza dostępnego w sądzie albo na stronach Ministerstwa Sprawiedliwości.

Czy można prosić tylko o częściowe umorzenie?

Tak. Art. 121 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wprost pozwala żądać umorzenia należności w całości albo w części. To dobre rozwiązanie, gdy dłużnik jest w stanie zapłacić część kwoty, ale nie całość.

Ile rat można zaproponować?

Najczęściej proponuje się raty mieszczące się w okresie do 2 lat, bo taki standardowy limit wynika z art. 120 § 1 ustawy. W wyjątkowych wypadkach możliwe jest rozłożenie należności nawet do 3 lat.

Czy brak zapłaty jednej raty ma znaczenie?

Tak. Zgodnie z art. 120 § 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych niezapłacenie którejkolwiek raty w terminie powoduje natychmiastową wymagalność pozostałej części należności.

Czy można ponowić wniosek po odmowie?

Jeżeli pojawiły się nowe okoliczności albo poprzedni wniosek był słabo udokumentowany, w praktyce można rozważyć ponowne wystąpienie z lepiej uzasadnionym pismem. Ocena zależy jednak od treści wcześniejszego rozstrzygnięcia i aktualnego stanu sprawy.

Źródła

• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 102 ust. 2 oraz art. 119–125.
• Ministerstwo Sprawiedliwości – formularze i informacje praktyczne.