Spadek po rodzicach a brak kontaktu ze spadkobiercą

Od czego zacząć, gdy w spadku po rodzicach został dom?

Najpierw trzeba ustalić, po kim dokładnie ma być prowadzone postępowanie. Jeżeli zmarło dwoje rodziców, co do zasady potrzebne jest ustalenie nabycia spadku po każdym z nich osobno. Wynika to z art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, zgodnie z którymi spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą.

Jeżeli rodzice nie zostawili testamentu, dziedziczenie następuje według ustawy. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, co wynika z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Udziały zależą od tego, kto żył w chwili śmierci każdego z rodziców i czy istniał testament, dlatego przy domu po rodzicach trzeba odtworzyć stan rodzinny na datę śmierci każdego z nich.

Sam fakt, że mieszka Pan w domu, nie przesądza jeszcze o wyłącznej własności nieruchomości. Do czasu działu spadku spadkobiercy są współuprawnieni do majątku spadkowego. Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, a zgodnie z art. 206 Kodeksu cywilnego każdy współwłaściciel może współposiadać rzecz wspólną i korzystać z niej w zakresie dającym się pogodzić z korzystaniem przez pozostałych.

Czy można przeprowadzić sprawę spadkową bez jednego spadkobiercy?

Tak, ale nie przez pominięcie tego spadkobiercy. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd powinien ustalić krąg osób zainteresowanych. Zgodnie z art. 510 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego zainteresowanym jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania nieprocesowego. Zgodnie z art. 510 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli okaże się, że zainteresowany nie jest uczestnikiem, sąd wezwie go do udziału w sprawie.

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. Obowiązek ten wynika z art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Oznacza to, że we wniosku trzeba wskazać wszystkich znanych spadkobierców, także tego, z którym nie ma kontaktu. Jeżeli jego adres nie jest znany, należy to wyraźnie opisać i przedstawić dowody prób ustalenia miejsca pobytu.

Notarialne poświadczenie dziedziczenia w takiej sytuacji zwykle odpada. Sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia wymaga udziału i zgodnych oświadczeń osób zainteresowanych, co wynika z art. 95b i art. 95c ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie. Jeżeli jeden ze spadkobierców nie stawi się u notariusza albo nie można ustalić jego miejsca pobytu, bezpieczną drogą pozostaje postępowanie sądowe.

Kurator dla spadkobiercy nieznanego z miejsca pobytu

Jeżeli miejsce pobytu jednego ze spadkobierców jest nieznane, sąd może ustanowić dla niego kuratora. Podstawą jest art. 144 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, stosowany w postępowaniu nieprocesowym na podstawie art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Kurator reprezentuje interesy osoby nieznanej z miejsca pobytu w toku sprawy.

Warunkiem ustanowienia kuratora jest uprawdopodobnienie, że miejsce pobytu uczestnika rzeczywiście nie jest znane. Samo oświadczenie wnioskodawcy, że nie zna adresu brata, zwykle nie wystarczy. Takie stanowisko wynika między innymi z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1997 r., sygn. akt II CKU 71/97, w którym wskazano, że samo twierdzenie strony nie stanowi wystarczającego uprawdopodobnienia nieznajomości miejsca pobytu.

W praktyce do wniosku warto dołączyć dokumenty lub informacje potwierdzające próby ustalenia adresu, na przykład korespondencję wracającą z adnotacją operatora pocztowego, informacje od rodziny, wydruki wiadomości, wskazanie ostatniego znanego adresu, zapytania do dostępnych rejestrów albo wniosek do sądu o zobowiązanie właściwych organów do udzielenia informacji adresowych. Zakres tych działań zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Ustanowienie kuratora bez należytego uprawdopodobnienia nieznanego miejsca pobytu może prowadzić do nieważności postępowania z powodu pozbawienia uczestnika możności obrony jego praw. Takie ryzyko potwierdza postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1982 r., sygn. akt I CR 389/82, oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2010 r., sygn. akt II CZ 150/10.

Co powinien zawierać wniosek do sądu?

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu rejonowego właściwego według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Wynika to z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli nie da się ustalić takiego miejsca w Polsce, właściwość ustala się według miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku tej podstawy właściwy jest sąd rejonowy dla m.st. Warszawy.

We wniosku należy wskazać spadkodawcę, datę i miejsce śmierci, znanych spadkobierców, ich adresy, stopień pokrewieństwa, informację o testamencie albo jego braku oraz żądanie stwierdzenia, kto i w jakich udziałach nabył spadek. Do wniosku dołącza się przede wszystkim odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów urodzenia dzieci, a w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim także odpisy aktów małżeństwa, ponieważ dokumenty stanu cywilnego potwierdzają pokrewieństwo i zmianę nazwiska.

Jeżeli chodzi o brata nieznanego z miejsca pobytu, we wniosku można zawrzeć odrębne żądanie ustanowienia kuratora. Należy podać ostatni znany adres, opisać od kiedy nie ma kontaktu i wskazać, jakie działania podjęto, aby ustalić miejsce pobytu. Podstawą żądania jest art. 144 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy pozostali bracia mogą zrzec się swojej części?

Po śmierci rodziców nie można już zawrzeć umowy zrzeczenia się dziedziczenia. Taka umowa jest możliwa tylko między przyszłym spadkodawcą a przyszłym spadkobiercą ustawowym i wymaga formy aktu notarialnego, co wynika z art. 1048 Kodeksu cywilnego. Jeżeli rodzice już nie żyją, ta droga jest zamknięta.

Jeżeli od śmierci rodziców nie upłynęło jeszcze 6 miesięcy od dnia, w którym dany spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania, może on odrzucić spadek. Termin i skutki braku oświadczenia reguluje art. 1015 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Trzeba jednak uważać, bo odrzucenie spadku powoduje skutki także dla zstępnych odrzucającego, co wynika z art. 1020 Kodeksu cywilnego i zasad dziedziczenia ustawowego z art. 931 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli termin na odrzucenie spadku już minął albo bracia chcą po prostu przekazać swoje udziały Panu, w praktyce są dwie podstawowe drogi. Pierwsza to zbycie udziału w spadku lub udziału w przedmiocie należącym do spadku, przy czym zbycie spadku albo udziału w spadku po jego przyjęciu wymaga formy aktu notarialnego zgodnie z art. 1051 i art. 1052 § 3 Kodeksu cywilnego. Druga to dział spadku, w którym dom zostanie przyznany Panu za zgodą pozostałych spadkobierców, z obowiązkiem spłat albo bez spłat.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga aktu notarialnego. Wynika to z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli nie ma zgody wszystkich spadkobierców albo jeden z nich jest reprezentowany przez kuratora, sprawę działu spadku najczęściej trzeba przeprowadzić w sądzie na podstawie art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 680-689 Kodeksu postępowania cywilnego.

Dział spadku, gdy jeden spadkobierca jest nieobecny

Stwierdzenie nabycia spadku odpowiada tylko na pytanie, kto dziedziczy i w jakim udziale. Nie przyznaje jeszcze domu jednej konkretnej osobie. Aby dom stał się wyłączną własnością jednego ze spadkobierców, potrzebny jest dział spadku. Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić przez umowę między wszystkimi spadkobiercami albo przez orzeczenie sądu.

W sądowym dziale spadku sąd może przyznać nieruchomość jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty pozostałych albo dokonać innego rozliczenia. Do działu spadku stosuje się przepisy art. 680-689 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli w toku działu spadku trzeba rozliczyć nakłady na dom, pożytki albo korzystanie z nieruchomości, sąd może rozpoznać te roszczenia w tym samym postępowaniu na podstawie art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego.

Kurator ustanowiony dla osoby nieznanej z miejsca pobytu nie jest po to, aby automatycznie wyrażać zgodę na rozwiązanie korzystne dla pozostałych. Jego zadaniem jest ochrona interesów osoby nieobecnej. Dlatego jeżeli dom ma zostać przyznany Panu, trzeba liczyć się z tym, że udział nieobecnego spadkobiercy będzie musiał zostać rozliczony, chyba że sąd uzna inne rozwiązanie za zgodne z prawem i interesami uczestników.

Koszty i formalności po zakończeniu sprawy

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł, co wynika z art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli sprawa dotyczy spadku po dwojgu rodzicach, opłatę zwykle liczy się od każdego spadkodawcy. Dodatkowo pobierana jest opłata za wpis do Rejestru Spadkowego na podstawie przepisów o tym rejestrze.

Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, 300 zł. Wynika to z art. 51 ust. 1 i ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie 600 zł, zgodnie z art. 51 ust. 3 tej ustawy.

Jeżeli sąd ustanawia kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu, może zobowiązać wnioskodawcę do uiszczenia zaliczki na wynagrodzenie kuratora i wydatki. Wysokość zaliczki zależy od decyzji sądu oraz nakładu pracy kuratora. Podstawą rozliczenia wydatków są przepisy ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz przepisy wykonawcze dotyczące wynagrodzenia kuratorów.

Po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku albo po dziale spadku trzeba zadbać o wpis w księdze wieczystej. Zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece właściciel nieruchomości powinien niezwłocznie złożyć wniosek o ujawnienie swego prawa w księdze wieczystej.

Spadkobiercy z najbliższej rodziny mogą korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, jeżeli spełnią warunki z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. W praktyce oznacza to złożenie zgłoszenia SD-Z2 we właściwym urzędzie skarbowym w terminie 6 miesięcy liczonym od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli sytuacja podatkowa jest nietypowa, termin i obowiązki warto zweryfikować indywidualnie.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najbezpieczniej rozpocząć od sądowego wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po każdym z rodziców. We wniosku trzeba wskazać wszystkich spadkobierców, także brata, z którym nie ma kontaktu. Jeżeli jego miejsce pobytu jest nieznane, należy wnioskować o ustanowienie kuratora i uprawdopodobnić, że adresu nie da się ustalić mimo realnych prób.

Dopiero po ustaleniu, kto dziedziczy i w jakich udziałach, można skutecznie uporządkować własność domu. Jeżeli pozostali bracia chcą przekazać Panu swoje części, mogą to zrobić przez odpowiednio przygotowaną czynność notarialną albo w ramach działu spadku. Jeżeli w sprawie występuje osoba nieznana z miejsca pobytu, końcowe rozliczenie domu zwykle wymaga sądowego działu spadku z udziałem kuratora.

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 931, art. 1015, art. 1020, art. 1025, art. 1035, art. 1037, art. 1048, art. 1051 i art. 1052 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 13 § 2, art. 144 § 1, art. 510, art. 628, art. 670 oraz art. 680-689 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 95b i art. 95c ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie,
• art. 49 i art. 51 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
• art. 4a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn,
• art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece,
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1997 r., sygn. akt II CKU 71/97,
• postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1982 r., sygn. akt I CR 389/82,
• postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2010 r., sygn. akt II CZ 150/10.