Zaniżona cena samochodu i kontrola urzędu skarbowego

Zaniżona cena samochodu na fakturze – na czym polega problem?

Jeżeli komis samochodowy wystawił fakturę na kwotę niższą niż faktycznie zapłacona, dokument nie odzwierciedla prawdziwego przebiegu transakcji. Taka faktura może być uznana za nierzetelną, bo wskazuje nieprawdziwą cenę sprzedaży. Dla urzędu skarbowego istotne jest zwłaszcza to, czy zaniżenie ceny mogło wpłynąć na rozliczenia podatkowe sprzedawcy, na przykład VAT, podatek dochodowy albo ewidencję sprzedaży.

W praktyce należy odróżnić dwie sytuacje. Pierwsza to sytuacja kupującego, który zapłacił rzeczywistą cenę, otrzymał fakturę z błędną kwotą i nie wykorzystywał jej do własnych rozliczeń podatkowych. Druga to sytuacja osoby, która uzgadnia zaniżenie ceny, płaci część kwoty poza dokumentem, a następnie posługuje się fakturą w sposób mający znaczenie podatkowe. Ta druga sytuacja jest znacznie bardziej ryzykowna.

Podobne problemy podatkowe pojawiają się także przy innych transakcjach, gdy w dokumentach wpisywana jest zaniżona wartość przedmiotu sprzedaży. Organ podatkowy nie musi ograniczać się do ceny wpisanej w dokumencie, jeżeli z okoliczności wynika, że dokument nie pokazuje rzeczywistej wartości lub rzeczywistej zapłaty.

Odpowiedzialność wystawcy nierzetelnej faktury

Za wystawienie faktury nierzetelnej odpowiada przede wszystkim podmiot, który ją wystawił. Aktualnie podstawowe znaczenie ma art. 62 Kodeksu karnego skarbowego. Przepis ten obejmuje między innymi wystawienie faktury lub rachunku w sposób nierzetelny albo posługiwanie się takim dokumentem. Sankcja zależy od kwalifikacji czynu, kwoty podatku i okoliczności sprawy.

W sprawach fakturowych trzeba również uwzględniać przepisy Kodeksu karnego dotyczące dokumentów, w tym art. 271, art. 271a i art. 273. Szczególnie art. 271a Kodeksu karnego dotyczy faktur poświadczających nieprawdę, gdy kwota należności ogółem jest znacznej wartości i okoliczności mogą mieć znaczenie dla należności podatkowych. Przy typowym zakupie używanego auta przez osobę prywatną najczęściej analizuje się jednak przede wszystkim rolę sprzedawcy oraz to, czy kupujący rzeczywiście posługiwał się dokumentem w celu podatkowym.

W starszym, ale nadal istotnym dla praktycznej oceny sprawy orzecznictwie Sąd Najwyższy wskazywał, że gdy sprawca wystawia fakturę nierzetelną, godząc w obowiązek podatkowy, zastosowanie mogą mieć przepisy Kodeksu karnego skarbowego jako przepisy szczególne wobec ogólnego fałszerstwa intelektualnego. Chodzi między innymi o uchwały Sądu Najwyższego z 30 września 2003 r., sygn. I KZP 22/03 oraz I KZP 16/03.

Czy kupującemu grozi odpowiedzialność za użycie faktury przy rejestracji auta?

Kluczowe znaczenie ma cel, w jakim kupujący użył faktury. Jeżeli osoba prywatna przedłożyła fakturę w wydziale komunikacji wyłącznie po to, aby zarejestrować samochód, zaniżona cena nie musi mieć znaczenia prawnego dla samej rejestracji pojazdu. Dla rejestracji ważne jest przede wszystkim wykazanie nabycia pojazdu, a nie podatkowa prawidłowość ceny.

W wyroku z 23 listopada 2006 r., sygn. IV KK 321/06, Sąd Najwyższy uznał, że użycie nierzetelnej faktury VAT tylko w celu rejestracji kupionego samochodu nie wypełniło znamion przestępstwa z art. 273 Kodeksu karnego, skoro zaniżona cena nie miała znaczenia prawnego dla czynności rejestracyjnej. Ten kierunek argumentacji nadal może być pomocny, gdy kupujący nie korzystał z faktury do rozliczeń podatkowych i nie współdziałał ze sprzedawcą w oszustwie podatkowym.

Nie oznacza to jednak, że każda sprawa kończy się tak samo. Jeżeli organ ustali, że kupujący wiedział o zaniżeniu ceny, zaakceptował rozbicie płatności na część oficjalną i nieoficjalną albo miał interes podatkowy w użyciu dokumentu, ocena może być inna. Znaczenie mają dowody: korespondencja, potwierdzenia przelewów, wypłaty gotówki, ogłoszenie sprzedaży, umowa, faktura, zeznania stron oraz realna wartość pojazdu.

Zakup auta od komisu a PCC i podatki kupującego

Jeżeli samochód został kupiony od przedsiębiorcy na fakturę VAT albo fakturę VAT-marża, co do zasady kupujący nie płaci podatku od czynności cywilnoprawnych od tej transakcji. Wynika to z zasady, że czynności objęte VAT są zasadniczo wyłączone z PCC na podstawie ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych.

Inaczej wygląda zakup samochodu od osoby prywatnej na podstawie umowy sprzedaży. Wtedy kupujący zwykle powinien złożyć deklarację PCC-3 i zapłacić 2% podatku od wartości rynkowej pojazdu, chyba że zastosowanie ma zwolnienie, na przykład przy wartości rynkowej rzeczy nieprzekraczającej 1000 zł. W takiej sprawie sztucznie niska cena w umowie może zostać zakwestionowana przez urząd.

Przy zakupie od komisu najczęstszy problem kupującego nie polega więc na dopłacie PCC, ale na ustaleniu, czy był tylko świadkiem transakcji, czy też świadomie uczestniczył w mechanizmie zaniżenia obrotu sprzedawcy. Dlatego przy sprawach, w których pojawia się nierzetelna faktura i kontrola US, bardzo ważne jest precyzyjne odtworzenie sposobu zapłaty i rozmów ze sprzedawcą.

Jak zachować się na wezwaniu do urzędu skarbowego?

Najbezpieczniejsze jest złożenie zeznań zgodnych z prawdą. Należy powiedzieć, jaka kwota została faktycznie zapłacona, w jaki sposób dokonano zapłaty, kto wystawił fakturę, czy cena była negocjowana, czy kupujący zwracał uwagę na treść faktury oraz czy otrzymał jakiekolwiek wyjaśnienia od komisu.

Warto zabrać ze sobą dokumenty potwierdzające przebieg transakcji: fakturę lub jej kopię, potwierdzenia przelewów, wypłaty gotówki, potwierdzenie rejestracji, korespondencję z komisem, ogłoszenie sprzedaży, dokumenty z wydziału komunikacji oraz ewentualne potwierdzenia napraw lub wyceny pojazdu. Jeżeli oryginał faktury został w aktach rejestracyjnych, można wskazać organowi, gdzie dokument został złożony.

Po przesłuchaniu trzeba dokładnie przeczytać protokół. Jeżeli protokół nie oddaje treści wypowiedzi, należy poprosić o korektę przed podpisaniem. Nie warto podpisywać protokołu z nieścisłościami, zwłaszcza gdy dotyczą kwoty zapłaty, wiedzy o zaniżeniu ceny albo sposobu rozliczenia z komisem.

Prawo odmowy odpowiedzi na pytanie

Świadek w postępowaniu podatkowym powinien zostać pouczony o swoich prawach i obowiązkach. Zgodnie z art. 196 Ordynacji podatkowej świadek może odmówić odpowiedzi na pytania, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego albo osoby bliskie wymienione w tym przepisie na odpowiedzialność karną lub karną skarbową.

To nie oznacza, że świadek może dowolnie odmawiać odpowiedzi na każde pytanie. Odmowa dotyczy konkretnych pytań i powinna mieć związek z realnym ryzykiem odpowiedzialności. Jeżeli sytuacja jest niejasna, na przykład kupujący wiedział o zaniżeniu faktury lub sam proponował takie rozwiązanie, warto przed przesłuchaniem skonsultować sprawę z prawnikiem.

Czego nie robić po otrzymaniu wezwania?

Nie należy uzgadniać wersji wydarzeń ze sprzedawcą, niszczyć dokumentów, zmieniać wcześniejszych wiadomości ani składać zeznań niezgodnych z prawdą. Takie działania mogą pogorszyć sytuację bardziej niż sama faktura z błędną ceną.

Nie warto też bagatelizować wezwania. W sprawach dotyczących rozliczeń komisu samochodowego urząd może przesłuchiwać wielu klientów, aby ustalić rzeczywisty obrót przedsiębiorcy. Sam fakt wezwania nie przesądza jeszcze o winie kupującego, ale wymaga ostrożności i uporządkowania dokumentów. W praktyce sprawy dotyczące obrotu autami często łączą się z tematami takimi jak sprzedaż samochodów, rozliczenia gotówkowe, działalność gospodarcza i odpowiedzialność karnoskarbowa.

Co realnie grozi kupującemu?

Jeżeli kupujący był osobą prywatną, zapłacił rzeczywistą cenę, nie odliczał VAT, nie zaliczał wydatku do kosztów i użył faktury jedynie do rejestracji pojazdu, ryzyko odpowiedzialności jest zasadniczo ograniczone. Najważniejsze jest wtedy rzetelne złożenie zeznań i pokazanie, że to sprzedawca wystawił dokument z nieprawidłową kwotą.

Ryzyko rośnie, gdy kupujący świadomie uczestniczył w zaniżeniu ceny albo posłużył się fakturą dla osiągnięcia korzyści podatkowej. W zależności od okoliczności mogą wówczas pojawić się zarzuty związane z posługiwaniem się nierzetelną fakturą, pomocnictwem, podaniem nieprawdy albo fałszywymi zeznaniami. Ostateczna ocena zależy od dowodów, zamiaru kupującego i znaczenia faktury dla rozliczeń publicznoprawnych.

FAQ

Czy muszę powiedzieć w urzędzie skarbowym, ile naprawdę zapłaciłem za samochód?

Tak, jeżeli składasz zeznania jako świadek, powinieneś mówić prawdę. Podanie rzeczywistej ceny jest zwykle bezpieczniejsze niż potwierdzanie nieprawdziwej kwoty z faktury. Fałszywe zeznania mogą skutkować odpowiedzialnością karną.

Czy sama faktura z niższą ceną oznacza, że kupujący popełnił przestępstwo?

Nie zawsze. Sam fakt otrzymania faktury z nieprawidłową ceną nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności kupującego. Ważne jest, czy kupujący wiedział o nierzetelności, czy ją akceptował i czy użył dokumentu w celu mającym znaczenie podatkowe.

Czy użycie faktury do rejestracji auta jest przestępstwem?

Co do zasady samo użycie faktury wyłącznie do rejestracji pojazdu nie musi wypełniać znamion przestępstwa z art. 273 Kodeksu karnego, jeżeli zaniżona cena nie miała znaczenia prawnego dla rejestracji. Takie stanowisko wynika między innymi z wyroku Sądu Najwyższego z 23 listopada 2006 r., IV KK 321/06.

Czy kupując auto z komisu na fakturę, trzeba płacić PCC?

Zasadniczo nie, jeżeli sprzedaż jest objęta VAT, w tym procedurą VAT-marża. PCC pojawia się najczęściej przy zakupie auta od osoby prywatnej na podstawie umowy sprzedaży, gdy wartość rynkowa pojazdu przekracza 1000 zł.

Czy mogę odmówić odpowiedzi na pytanie urzędu?

Możesz odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić Ciebie lub osoby bliskie na odpowiedzialność karną albo karną skarbową. Nie jest to jednak ogólne prawo do milczenia w każdej sytuacji świadka, dlatego warto dobrze rozumieć zakres wezwania.

Co zrobić, jeśli protokół przesłuchania zawiera błąd?

Należy poprosić o poprawienie protokołu przed podpisaniem. Jeżeli błąd dotyczy ceny, sposobu zapłaty lub wiedzy o zaniżeniu faktury, nie należy go bagatelizować. Podpisany protokół może później mieć duże znaczenie dowodowe.

Podsumowanie

W sprawie zaniżonej ceny samochodu na fakturze najważniejsze jest ustalenie roli kupującego. Jeżeli kupujący był osobą prywatną, nie współdziałał ze sprzedawcą i użył faktury jedynie do rejestracji pojazdu, jego sytuacja jest zwykle znacznie lepsza niż sytuacja komisu, który wystawił nierzetelny dokument. Nie zwalnia to jednak z obowiązku rzetelnego stawienia się na wezwanie, podania prawdziwych informacji i sprawdzenia protokołu.

Jeżeli natomiast kupujący wiedział o zaniżeniu ceny, zapłacił część kwoty poza fakturą lub wykorzystał dokument w rozliczeniach podatkowych, sprawa wymaga ostrożnej analizy. Wtedy przed przesłuchaniem warto uporządkować dokumenty i skonsultować strategię odpowiedzi, zwłaszcza gdy pytania mogą dotyczyć odpowiedzialności karnej lub karnoskarbowej.

Źródła

• Ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy, w szczególności art. 62.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 233, art. 271, art. 271a i art. 273.
• Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności art. 180, art. 181 i art. 196.
• Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, w szczególności art. 2 pkt 4 i art. 6.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 23 listopada 2006 r., IV KK 321/06.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 30 września 2003 r., I KZP 22/03; uchwała Sądu Najwyższego z 30 września 2003 r., I KZP 16/03.