Samotna matka a praca do 18:00 – czy pracodawca musi zmienić godziny?

Czy pracodawca może wymagać pracy do 18:00?

Tak – jeżeli Pani rozkład czasu pracy przewiduje pracę do 18:00 i nie dochodzi przy tym do naruszenia przepisów ochronnych, sam fakt, że przedszkole jest czynne do 17:00, nie daje automatycznie prawa do wcześniejszego wyjścia z pracy. Kodeks pracy nie przewiduje przepisu, który nakazywałby pracodawcy dostosowanie godzin pracy do godzin otwarcia przedszkola.

Trzeba jednak odróżnić zwykły rozkład czasu pracy od pracy ponad normę, pracy nocnej albo innych form organizacji pracy wymagających zgody rodzica dziecka do 8 lat. Jeżeli więc praca do 18:00 jest elementem zwykłego harmonogramu, to sama w sobie może być dopuszczalna. Jeżeli jednak wiązałaby się z nadgodzinami, porą nocną albo systemem przerywanego czasu pracy – bez Pani zgody pracodawca nie może tego narzucić.

Znaczenie ma też konkretny stan faktyczny: system czasu pracy, godzina rozpoczynania pracy, długość dojazdu, treść umowy o pracę, regulamin pracy oraz to, czy w zakładzie stosuje się harmonogramy zmianowe.

Jakie uprawnienia ma rodzic dziecka do 8 lat?

Kluczowy jest art. 178 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Zgodnie z tym przepisem pracownika opiekującego się dzieckiem do ukończenia przez nie 8. roku życia nie wolno, bez jego zgody:

• zatrudniać w godzinach nadliczbowych,
• zatrudniać w porze nocnej,
• zatrudniać w systemie przerywanego czasu pracy,
• delegować poza stałe miejsce pracy.

To oznacza, że jeżeli Pani praca do 18:00 wynikałaby np. z polecenia pozostania dłużej niż przewiduje harmonogram, może Pani odmówić, jeśli miałaby to być praca nadliczbowa. Podobnie, gdyby pracodawca próbował wprowadzić wobec Pani pracę nocną albo przerywany system czasu pracy bez wyraźnej zgody.

W praktyce przy pracy zmianowej szczególnie istotne są uprawnienia matki małego dziecka, bo granica między zwykłą zmianą a pracą w porze nocnej lub ponad normę ma tu duże znaczenie.

Czy obowiązuje limit 8 godzin na dobę?

Tak, ale nie dla każdego rodzica dziecka do 8 lat. Ograniczenie dobowego czasu pracy do 8 godzin wynika z art. 148 pkt 3 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy i dotyczy pracowników opiekujących się dzieckiem do ukończenia przez nie 4. roku życia – jeżeli pracują w systemach czasu pracy, w których można przedłużyć dobowy wymiar pracy ponad 8 godzin.

W praktyce oznacza to, że przy dziecku do 4 lat pracodawca nie może planować Pani pracy ponad 8 godzin na dobę w systemach równoważnych, przy pilnowaniu mienia, przy dozorze urządzeń albo przy określonych systemach przewidzianych w Kodeksie pracy. Jeśli jednak dziecko ukończyło już 4 lata, ten szczególny limit z art. 148 pkt 3 Kodeksu pracy co do zasady już nie działa.

W opisanej sytuacji dziecko ma 4 lata, więc trzeba sprawdzić dokładnie, czy ukończyło już 4. rok życia, oraz w jakim systemie czasu pracy jest Pani zatrudniona. To może przesądzać, czy ochrona z art. 148 pkt 3 Kodeksu pracy nadal ma zastosowanie.

Zwolnienie na dziecko do 14 lat

Zgodnie z art. 188 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy pracownikowi wychowującemu co najmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 16 godzin albo 2 dni, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.

Na podstawie art. 188 § 2 Kodeksu pracy o sposobie wykorzystania zwolnienia – w dniach albo godzinach – decyduje pracownik w pierwszym wniosku złożonym w danym roku kalendarzowym. Z kolei przy zatrudnieniu w niepełnym wymiarze czasu pracy stosuje się zasadę proporcjonalności zgodnie z art. 188 § 3 Kodeksu pracy, przy czym niepełną godzinę zaokrągla się w górę do pełnej godziny.

To rozwiązanie nie służy jednak stałemu skracaniu każdego dnia pracy. Można z niego skorzystać incydentalnie, np. gdy trzeba wcześniej odebrać dziecko lub zapewnić mu opiekę w nagłej sytuacji.

Elastyczna organizacja pracy po powrocie z urlopu wychowawczego

Najbardziej praktycznym rozwiązaniem w Pani sytuacji jest zwykle wniosek o elastyczną organizację pracy. Uprawnienie to wynika z art. 188¹ § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Przepis ten stanowi, że pracownik wychowujący dziecko do ukończenia przez nie 8. roku życia może złożyć wniosek o zastosowanie elastycznej organizacji pracy.

Zgodnie z art. 188¹ § 2 Kodeksu pracy przez elastyczną organizację pracy rozumie się:

• pracę zdalną,
• system przerywanego czasu pracy,
• system skróconego tygodnia pracy,
• system pracy weekendowej,
• ruchomy rozkład czasu pracy z art. 140¹ Kodeksu pracy,
• indywidualny rozkład czasu pracy z art. 142 Kodeksu pracy,
• obniżenie wymiaru czasu pracy.

Jeżeli wraca Pani do pracy po wychowawczym, warto rozważyć także obniżenie wymiaru po macierzyńskim, bo w praktyce bywa ono częścią bezpiecznego ułożenia obowiązków rodzinnych i zawodowych.

Pracodawca, rozpatrując taki wniosek, bierze pod uwagę potrzeby pracownika, w tym termin oraz przyczynę konieczności korzystania z elastycznej organizacji pracy, a także własne potrzeby i możliwości, w tym konieczność zapewnienia normalnego toku pracy, organizację pracy lub rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika – tak stanowi art. 188¹ § 4 Kodeksu pracy.

Na podstawie art. 188¹ § 5 Kodeksu pracy pracodawca informuje pracownika w postaci papierowej lub elektronicznej o uwzględnieniu wniosku albo o przyczynie odmowy, albo o innym możliwym terminie zastosowania elastycznej organizacji pracy – nie później niż w terminie 7 dni od dnia otrzymania wniosku.

Powrót do pracy po urlopie wychowawczym

Po zakończeniu urlopu wychowawczego pracodawca ma obowiązek dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeżeli nie jest to możliwe – na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przed rozpoczęciem urlopu lub na innym stanowisku odpowiadającym kwalifikacjom zawodowym pracownika, za wynagrodzeniem nie niższym od wynagrodzenia należnego w dniu podjęcia pracy na stanowisku zajmowanym przed tym urlopem. Wynika to z art. 186⁴ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.

Nie oznacza to jednak, że pracownik wraca dokładnie do tego samego grafiku godzinowego, jaki miał przed urlopem. Rozkład czasu pracy może wynikać z organizacji zakładu pracy, o ile nie narusza przepisów ochronnych. Dlatego po powrocie z wychowawczego warto od razu uregulować kwestie godzin pracy, a nie czekać na pierwszy konflikt dotyczący odbioru dziecka.

Jeżeli planuje Pani powrót po wychowawczym w bardziej złożonej sytuacji rodzinnej, dobrze wcześniej przeanalizować, które uprawnienia będzie można połączyć.

Co warto zrobić w praktyce?

W opisanej sytuacji najrozsądniej działać równolegle na kilku poziomach:

1. Sprawdzić system i harmonogram pracy – czy praca do 18:00 jest stałym elementem rozkładu, czy pojawia się jako przedłużenie dnia pracy.
2. Ustalić wiek dziecka na konkretny dzień – ma to znaczenie dla ochrony z art. 148 pkt 3 Kodeksu pracy.
3. Złożyć wniosek o elastyczną organizację pracy – najlepiej pisemnie, z uzasadnieniem i propozycją konkretnych godzin.
4. W razie potrzeby wykorzystać art. 188 Kodeksu pracy – gdy potrzebne jest incydentalne wolne.
5. Nie wyrażać automatycznie zgody na nadgodziny lub noc – jeśli takie polecenia kolidują z opieką nad dzieckiem.

Jeżeli pracodawca nie uwzględni wniosku, nie oznacza to jeszcze automatycznie naruszenia prawa. Odmowa może być zgodna z przepisami, jeżeli została oparta na rzeczywistych potrzebach organizacyjnych zakładu. Ważne jest jednak, aby była konkretna, a nie pozorna.

Podsumowanie

Jeżeli Pani normalny rozkład czasu pracy przewiduje pracę do 18:00, pracodawca może tego wymagać, mimo że przedszkole jest czynne krócej. Nie ma przepisu, który automatycznie nakazywałby dostosowanie godzin pracy do godzin opieki nad dzieckiem.

Ma Pani jednak konkretne narzędzia ochronne: zakaz nadgodzin i pracy nocnej bez zgody przy dziecku do 8 lat, możliwość złożenia wniosku o elastyczną organizację pracy, a także zwolnienie na dziecko z art. 188 Kodeksu pracy. W praktyce to właśnie formalny, dobrze uzasadniony wniosek o zmianę organizacji pracy najczęściej jest najskuteczniejszym rozwiązaniem.

FAQ

Czy samotna matka ma w pracy dodatkowe uprawnienia tylko dlatego, że samotnie wychowuje dziecko?

Co do zasady Kodeks pracy wiąże omawiane uprawnienia z faktem wychowywania dziecka w określonym wieku, a nie z samym statusem samotnego rodzica. Najważniejszy jest więc wiek dziecka i rodzaj polecanej pracy.

Czy mogę odmówić pracy do 18:00, jeśli nie mam z kim zostawić dziecka?

Nie zawsze. Jeżeli są to zwykłe godziny pracy wynikające z harmonogramu, sama trudność organizacyjna po stronie pracownika nie daje automatycznie prawa do odmowy. Inaczej będzie, gdy chodzi o nadgodziny, porę nocną lub system przerywany bez Pani zgody.

W jakim terminie pracodawca musi odpowiedzieć na wniosek o elastyczną organizację pracy?

W terminie 7 dni od dnia otrzymania wniosku – w postaci papierowej lub elektronicznej, zgodnie z art. 188¹ § 5 Kodeksu pracy.

Czy mogę codziennie wychodzić wcześniej w ramach 2 dni opieki na dziecko?

Nie jako stałą zasadę przez cały rok. Zwolnienie z art. 188 Kodeksu pracy ma limit 16 godzin albo 2 dni w roku kalendarzowym i służy doraźnym potrzebom.

Czy odmowa uwzględnienia mojego wniosku o zmianę godzin pracy zawsze jest bezprawna?

Nie. Pracodawca może odmówić, jeśli ma ku temu rzeczywiste powody organizacyjne. Powinien jednak wskazać przyczynę odmowy albo zaproponować inny termin zastosowania elastycznej organizacji pracy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19740240141

2. W szczególności: art. 148 pkt 3, art. 140¹, art. 142, art. 178 § 2, art. 186⁴, art. 188 oraz art. 188¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.