Uprawnienia ojca małego dziecka, gdy matka jest bezrobotna

Jakie prawa ma pracujący ojciec, gdy matka dziecka jest bezrobotna?

Bezrobotna matka dziecka nie pozbawia ojca większości uprawnień pracowniczych związanych z rodzicielstwem. Jeżeli ojciec jest pracownikiem w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, może korzystać z uprawnień przewidzianych dla pracownika wychowującego dziecko, o ile spełnia warunki wskazane w konkretnych przepisach.

Znaczenie ma jednak rodzaj uprawnienia. Część praw przysługuje ojcu samodzielnie, np. urlop ojcowski z art. 182³ Kodeksu pracy, opieka nad dzieckiem z art. 188 Kodeksu pracy czy odmowa nadgodzin i delegacji z art. 178 § 2 Kodeksu pracy. Inne są powiązane z uprawnieniami matki, np. przejęcie części urlopu macierzyńskiego na podstawie art. 180 Kodeksu pracy.

Dwa dni albo 16 godzin opieki nad dzieckiem do 14 lat

Zgodnie z art. 188 § 1 Kodeksu pracy pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat przysługuje w roku kalendarzowym zwolnienie od pracy w wymiarze 16 godzin albo 2 dni, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. O sposobie wykorzystania tego zwolnienia w danym roku, czyli w dniach albo w godzinach, decyduje pracownik w pierwszym wniosku składanym w roku kalendarzowym, co wynika z art. 188 § 2 Kodeksu pracy.

Jeżeli matka dziecka jest bezrobotna, ojciec może skorzystać z tego uprawnienia. Ograniczenie z art. 189¹ Kodeksu pracy ma znaczenie wtedy, gdy oboje rodzice lub opiekunowie są zatrudnieni. Wówczas z uprawnienia z art. 188 Kodeksu pracy może korzystać jedno z nich. Gdy matka nie jest pracownikiem, ojciec składa wniosek u swojego pracodawcy i korzysta z przysługującego mu zwolnienia.

Ojciec dziecka do 8 lat a nadgodziny, noc i delegacje

Art. 178 § 2 Kodeksu pracy stanowi, że pracownika wychowującego dziecko do ukończenia przez nie 8 roku życia nie wolno bez jego zgody zatrudniać w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, w systemie przerywanego czasu pracy ani delegować poza stałe miejsce pracy. Aktualnie granica wieku dziecka wynosi 8 lat, a nie 4 lata, jak przewidywały wcześniejsze przepisy.

Ojciec może więc złożyć pracodawcy oświadczenie, że nie wyraża zgody na pracę w nadgodzinach, pracę nocną, system przerywanego czasu pracy albo delegowanie poza stałe miejsce pracy. Status matki jako osoby bezrobotnej nie odbiera ojcu tego uprawnienia. Jeżeli oboje rodzice są pracownikami, zastosowanie ma art. 189¹ Kodeksu pracy, zgodnie z którym z tego uprawnienia może korzystać jedno z nich.

Warto odróżnić delegację poza stałe miejsce pracy od zwykłego wykonywania obowiązków w miejscu określonym w umowie o pracę. Jeżeli umowa przewiduje pracę na określonym obszarze, ocena, czy dane polecenie jest delegacją, zależy od treści umowy i rzeczywistego sposobu wykonywania pracy.

Urlop ojcowski

Urlop ojcowski jest samodzielnym prawem pracownika – ojca wychowującego dziecko. Na podstawie art. 182³ § 1 Kodeksu pracy przysługuje on w wymiarze do 2 tygodni i może być wykorzystany do ukończenia przez dziecko 12 miesięcy. To istotna zmiana w stosunku do wcześniejszych zasad, gdy termin wynosił 24 miesiące.

Zgodnie z art. 182³ § 1 i § 2 Kodeksu pracy urlop ojcowski można wykorzystać jednorazowo albo w nie więcej niż dwóch częściach, z których żadna nie może być krótsza niż tydzień. Pracodawca udziela urlopu na wniosek pracownika złożony najpóźniej 7 dni przed rozpoczęciem urlopu, co wynika z art. 182³ § 2 Kodeksu pracy.

Bezrobocie matki nie ma tu znaczenia. Ojciec dziecka w wieku 8 miesięcy nadal mieści się w terminie ustawowym, więc może złożyć wniosek o urlop ojcowski, jeżeli wcześniej go nie wykorzystał.

Urlop rodzicielski dla ojca

Po zmianach obowiązujących od 26 kwietnia 2023 r. urlop rodzicielski jest znacznie bardziej niezależny od sytuacji zawodowej drugiego rodzica. Zgodnie z art. 182^1a § 1 Kodeksu pracy pracownicy – rodzice dziecka mają prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad dzieckiem w wymiarze do 41 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka przy jednym porodzie albo do 43 tygodni przy porodzie mnogim. W szczególnych przypadkach określonych w art. 182^1a § 2 Kodeksu pracy, dotyczących dziecka z zaświadczeniem z ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”, wymiar może wynosić odpowiednio 65 albo 67 tygodni.

Każdemu z pracowników – rodziców dziecka przysługuje wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego, którego nie można przenieść na drugiego rodzica, co wynika z art. 182^1a § 4 Kodeksu pracy. W praktyce oznacza to, że ojciec będący pracownikiem może korzystać z urlopu rodzicielskiego także wtedy, gdy matka dziecka nie pracuje. Szczegółowe zasady korzystania z części ojcowskiej omawia także artykuł o tym, czym jest rodzicielski dla taty.

Urlop rodzicielski jest udzielany na wniosek pracownika. Zgodnie z art. 182^1d Kodeksu pracy można go wykorzystać jednorazowo albo w częściach, nie później niż do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Wysokość zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego wynika z ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa i zależy m.in. od rodzaju wniosku oraz okresu, za który świadczenie jest wypłacane.

Czy ojciec może przejąć urlop macierzyński?

Urlop macierzyński jest co do zasady urlopem pracownicy – matki dziecka. Art. 180 § 1 Kodeksu pracy określa jego wymiar, a art. 180 § 4 Kodeksu pracy przewiduje możliwość rezygnacji przez pracownicę z części urlopu macierzyńskiego po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni, jeżeli pozostałą część urlopu wykorzysta pracownik – ojciec wychowujący dziecko albo określony w przepisie ubezpieczony ojciec dziecka przerwie działalność zarobkową w celu sprawowania osobistej opieki.

Jeżeli matka jest bezrobotna i nie jest pracownicą ani osobą ubezpieczoną pobierającą zasiłek macierzyński, ojciec co do zasady nie przejmuje od niej zwykłego urlopu macierzyńskiego, bo matce taki urlop pracowniczy nie przysługuje. Inaczej należy oceniać szczególne sytuacje przewidziane w art. 180 Kodeksu pracy, np. śmierć matki, porzucenie dziecka albo niemożność sprawowania osobistej opieki z powodu stanu zdrowia. W takich przypadkach konieczna jest analiza konkretnego stanu faktycznego i dokumentów.

Urlop wychowawczy ojca

Ojciec dziecka może skorzystać z urlopu wychowawczego, nawet gdy matka nie pracuje. Zgodnie z art. 186 § 1 Kodeksu pracy pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Do sześciomiesięcznego okresu zatrudnienia wlicza się poprzednie okresy zatrudnienia.

Na podstawie art. 186 § 2 Kodeksu pracy urlop wychowawczy przysługuje w wymiarze do 36 miesięcy i może być wykorzystany do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Jednocześnie art. 186 § 4 Kodeksu pracy przewiduje, że każdemu z rodziców lub opiekunów dziecka przysługuje wyłączne prawo do jednego miesiąca urlopu wychowawczego, którego nie można przenieść na drugiego rodzica. W typowej sytuacji jeden rodzic może więc wykorzystać maksymalnie 35 miesięcy, chyba że zachodzi wyjątek wskazany w art. 186 § 9 Kodeksu pracy, np. drugi rodzic nie żyje albo nie przysługuje mu władza rodzicielska.

Wniosek o urlop wychowawczy składa się na zasadach z art. 186 § 7 Kodeksu pracy, czyli co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Pracodawca jest związany prawidłowo złożonym wnioskiem. Po zakończeniu urlopu wychowawczego istotne mogą być zasady dotyczące stanowiska, wynagrodzenia i organizacji pracy, dlatego warto znać praktyczne skutki, jakie wywołuje powrót po urlopie.

Elastyczna organizacja pracy i obniżenie etatu

Art. 188¹ § 1 Kodeksu pracy daje pracownikowi wychowującemu dziecko do ukończenia przez nie 8 lat prawo do złożenia wniosku o elastyczną organizację pracy. Może ona obejmować m.in. pracę zdalną, system przerywanego czasu pracy, skrócony tydzień pracy, pracę weekendową, ruchomy czas pracy, indywidualny rozkład czasu pracy albo obniżenie wymiaru czasu pracy.

Wniosek składa się co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem korzystania z elastycznej organizacji pracy, co wynika z art. 188¹ § 4 Kodeksu pracy. Pracodawca rozpatruje wniosek, biorąc pod uwagę potrzeby pracownika, w tym termin i przyczynę korzystania z elastycznej organizacji pracy, a także potrzeby i możliwości pracodawcy, zgodnie z art. 188¹ § 6 Kodeksu pracy. Odmowa wymaga uzasadnienia.

Osobnym uprawnieniem jest wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy w okresie, w którym pracownik mógłby korzystać z urlopu wychowawczego. Wynika on z art. 186⁷ § 1 Kodeksu pracy. Wymiar etatu nie może być niższy niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy, a pracodawca ma obowiązek uwzględnić taki wniosek.

Zasiłek opiekuńczy i inne zwolnienia od pracy

Jeżeli dziecko zachoruje, ojciec jako osoba podlegająca ubezpieczeniu chorobowemu może skorzystać ze zwolnienia lekarskiego na opiekę nad chorym dzieckiem. Podstawą jest art. 32 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad chorym dzieckiem do 14 lat przysługuje co do zasady przez maksymalnie 60 dni w roku kalendarzowym, zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 1 tej ustawy.

Trzeba jednak pamiętać o art. 34 tej samej ustawy. Zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli poza ubezpieczonym są inni członkowie rodziny pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym, którzy mogą zapewnić opiekę dziecku lub choremu członkowi rodziny. Wyjątek dotyczy opieki nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat. Przy dziecku 8-miesięcznym obecność bezrobotnej matki w domu nie powinna więc sama w sobie wyłączać prawa ojca do zasiłku opiekuńczego na chore dziecko.

Od 2023 r. pracownik może też korzystać ze zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych. Art. 148¹ § 1 Kodeksu pracy przewiduje 2 dni albo 16 godzin takiego zwolnienia w roku kalendarzowym, z prawem do połowy wynagrodzenia, jeżeli natychmiastowa obecność pracownika jest niezbędna z powodu choroby lub wypadku.

Innym uprawnieniem jest bezpłatny urlop opiekuńczy z art. 173¹ Kodeksu pracy. Przysługuje on w wymiarze 5 dni w roku kalendarzowym w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia m.in. dziecku, małżonkowi, rodzicowi albo osobie mieszkającej w tym samym gospodarstwie domowym, jeżeli wymaga ona znacznej opieki lub znacznego wsparcia z poważnych względów medycznych.

Nie należy mylić tych uprawnień z urlopem okolicznościowym. Zwolnienia okolicznościowe wynikają z § 15 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. i dotyczą zdarzeń takich jak urodzenie dziecka, ślub albo śmierć bliskiej osoby. Więcej o sytuacjach rodzinnych, w których pojawia się urlop okolicznościowy, opisujemy w osobnym materiale.

Najważniejsze uprawnienia ojca w skrócie

FAQ

Czy ojciec może wziąć opiekę 2 dni, jeśli matka dziecka jest bezrobotna?

Tak. Art. 188 § 1 Kodeksu pracy przyznaje to uprawnienie pracownikowi wychowującemu dziecko do 14 lat. Bezrobocie matki nie wyłącza prawa ojca do 2 dni albo 16 godzin opieki w roku kalendarzowym.

Czy pracodawca może wysłać ojca małego dziecka w delegację?

Jeżeli dziecko nie ukończyło 8 lat, pracodawca nie może delegować pracownika poza stałe miejsce pracy bez jego zgody. Wynika to z art. 178 § 2 Kodeksu pracy. Ojciec może odmówić zgody, ale warto zrobić to w formie pisemnej albo mailowej.

Do kiedy można wykorzystać urlop ojcowski?

Urlop ojcowski trzeba wykorzystać do ukończenia przez dziecko 12 miesięcy. Wynika to z art. 182³ § 1 Kodeksu pracy. Wniosek składa się co najmniej 7 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu.

Czy ojciec może przejąć urlop macierzyński po bezrobotnej matce?

Co do zasady nie, jeżeli matka nie jest pracownicą ani osobą ubezpieczoną z prawem do zasiłku macierzyńskiego. Przejęcie części urlopu macierzyńskiego przez ojca na podstawie art. 180 Kodeksu pracy jest zwykle powiązane z uprawnieniem matki. Wyjątki, takie jak śmierć matki, porzucenie dziecka albo niemożność opieki z powodu stanu zdrowia, wymagają indywidualnej oceny.

Czy ojciec może dostać zasiłek opiekuńczy na chore 8-miesięczne dziecko?

Tak, jeżeli jest objęty ubezpieczeniem chorobowym i lekarz wystawi zwolnienie na opiekę nad chorym dzieckiem. Przy chorym dziecku do 2 lat art. 34 ustawy zasiłkowej nie wyłącza prawa do zasiłku tylko dlatego, że w domu jest inny członek rodziny mogący zapewnić opiekę.

Podsumowanie

Pracujący ojciec małego dziecka ma realne uprawnienia opiekuńcze także wtedy, gdy matka dziecka jest bezrobotna. Może korzystać m.in. z opieki nad dzieckiem z art. 188 Kodeksu pracy, urlopu ojcowskiego, urlopu rodzicielskiego, ochrony przed nadgodzinami i delegacjami, elastycznej organizacji pracy oraz urlopu wychowawczego.

Najwięcej wątpliwości budzi przejęcie urlopu macierzyńskiego, bo jest ono ściśle powiązane z uprawnieniami matki i wyjątkami opisanymi w art. 180 Kodeksu pracy. Przy nagłych lub medycznie uzasadnionych potrzebach opieki warto też sprawdzić, czy w danej sytuacji przysługuje urlop opiekuńczy, zwolnienie z powodu siły wyższej albo zasiłek opiekuńczy.

Źródła

• Art. 2, art. 148, art. 148¹, art. 173¹, art. 178 § 2, art. 180, art. 182^1a, art. 182^1d, art. 182³, art. 186, art. 186⁷, art. 188, art. 188¹ i art. 189¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.
• Art. 32, art. 33 i art. 34 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.
• § 15 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy.
• Ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”.