Śmierć ojczyma a urlop okolicznościowy

Kiedy pracodawca jest obowiązany udzielić urlopu okolicznościowego pracownikowi?

Podstawą prawną jest § 15 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy. Ten typ zwolnienia potocznie określa się jako urlop okolicznościowy, choć w przepisach występuje jako zwolnienie od pracy.

Zgodnie z § 15 pracodawca jest obowiązany zwolnić pracownika od pracy na czas obejmujący:

• 2 dni – w razie ślubu pracownika, urodzenia się jego dziecka albo zgonu i pogrzebu małżonka pracownika, dziecka, ojca, matki, ojczyma lub macochy,
• 1 dzień – w razie ślubu dziecka pracownika albo zgonu i pogrzebu siostry, brata, teściowej, teścia, babki, dziadka, a także innej osoby pozostającej na utrzymaniu pracownika lub pod jego bezpośrednią opieką.

W przypadku śmierci ojczyma przepis wprost przewiduje więc 2 dni zwolnienia. Pracodawca nie powinien traktować takiej sytuacji jak śmierci dalszego krewnego ani ograniczać zwolnienia do 1 dnia, jeżeli zmarły rzeczywiście był ojczymem pracownika.

Czy obecny mąż matki automatycznie staje się ojczymem?

Tak, co do zasady mąż matki, który nie jest ojcem pracownika, jest jego ojczymem. Dla powstania tej relacji nie jest konieczne przysposobienie, czyli adopcja. Przysposobienie tworzyłoby dalej idące skutki prawne, ale nie jest warunkiem zastosowania § 15 rozporządzenia w części dotyczącej ojczyma.

Jeżeli zatem matka pracownika zawarła małżeństwo, a jej mąż zmarł, pracownik może powołać się na prawo do 2 dni zwolnienia od pracy z tytułu zgonu i pogrzebu ojczyma. Nie ma przy tym znaczenia, że pracownik jest pełnoletni. Przepis nie ogranicza prawa do urlopu okolicznościowego po ojczymie wyłącznie do dzieci małoletnich ani do osób wychowywanych przez ojczyma.

Znaczenie może mieć natomiast to, czy w chwili śmierci zmarły był nadal mężem matki. Jeżeli wcześniej doszło do rozwodu, sprawa może wymagać indywidualnej oceny. W takim przypadku pracownik może próbować wykazać prawo do zwolnienia na innej podstawie, np. jako zgon osoby pozostającej pod jego bezpośrednią opieką, ale wtedy ustawowy wymiar wynosi zasadniczo 1 dzień, a nie 2 dni.

Ile dni wolnego przysługuje po śmierci ojczyma?

Po śmierci ojczyma pracownikowi przysługują 2 dni zwolnienia od pracy. Są to dni płatne. Za czas zwolnienia z § 15 pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, ustalanego zgodnie z przepisami o wynagrodzeniu za czas niewykonywania pracy.

Zwolnienia tego nie odejmuje się od urlopu wypoczynkowego. Nie jest to również urlop bezpłatny ani urlop na żądanie. To odrębne uprawnienie wynikające z przepisów prawa pracy.

Przepisy nie nakazują, aby oba dni były wykorzystane dokładnie w dniu pogrzebu i dzień po dniu. Powinny jednak pozostawać w rozsądnym związku z okolicznością, która uzasadnia zwolnienie, czyli ze zgonem, pogrzebem oraz formalnościami rodzinnymi. W praktyce jeden dzień bywa wykorzystywany na pogrzeb, a drugi na załatwienie spraw organizacyjnych lub urzędowych.

Jak złożyć wniosek o zwolnienie okolicznościowe?

Pracownik powinien możliwie wcześnie poinformować pracodawcę o przyczynie i przewidywanym okresie nieobecności. Jeżeli okoliczność jest nagła, należy zawiadomić pracodawcę niezwłocznie, nie później niż w drugim dniu nieobecności, chyba że szczególne okoliczności obiektywnie to uniemożliwiały.

Wniosek najlepiej złożyć w formie przyjętej u danego pracodawcy: pisemnie, e-mailowo, przez system kadrowy albo na formularzu wewnętrznym. W treści wystarczy wskazać, że pracownik wnosi o udzielenie zwolnienia od pracy w wymiarze 2 dni w związku ze zgonem i pogrzebem ojczyma, oraz podać daty planowanej nieobecności.

Pracodawca może żądać uprawdopodobnienia albo udokumentowania zdarzenia. W typowej sytuacji wystarczający może być akt zgonu, karta zgonu, zawiadomienie o pogrzebie albo inny dokument potwierdzający zdarzenie. Gdy pracodawca ma wątpliwości co do relacji rodzinnej, może poprosić także o dokument pozwalający wykazać, że zmarły był mężem matki pracownika.

Czy pracodawca może odmówić urlopu okolicznościowego po ojczymie?

Pracodawca może odmówić tylko wtedy, gdy nie są spełnione przesłanki ustawowe albo pracownik nie wykazał okoliczności uzasadniającej zwolnienie. Nie może natomiast uznać, że urlop okolicznościowy po ojczymie nie przysługuje, skoro § 15 rozporządzenia wprost wymienia zgon i pogrzeb ojczyma jako podstawę 2 dni zwolnienia.

Odmowa może być zasadna na przykład wtedy, gdy osoba zmarła była jedynie partnerem matki, ale nie jej mężem. W takiej sytuacji nie jest ojczymem w znaczeniu przyjmowanym na potrzeby tego zwolnienia. Nie wyklucza to jednak innych rozwiązań: urlopu wypoczynkowego, urlopu bezpłatnego, zwolnienia z powodu osobistej opieki nad inną osobą, jeżeli spełnione są przesłanki, albo innego usprawiedliwienia nieobecności zaakceptowanego przez pracodawcę.

Jeżeli pracodawca bezzasadnie odmawia zwolnienia, pracownik może zwrócić się do działu kadr o ponowną analizę, powołać podstawę prawną, a w razie sporu skorzystać z pomocy Państwowej Inspekcji Pracy albo dochodzić swoich praw przed sądem pracy.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji pełnoletniemu pracownikowi przysługują 2 dni płatnego zwolnienia od pracy z powodu śmierci ojczyma, jeżeli zmarły był mężem jego matki. Nie trzeba wykazywać, że ojczym przysposobił pracownika. Wystarczy, że zachodzi relacja ojczym – pasierb wynikająca z małżeństwa matki z mężczyzną niebędącym ojcem pracownika.

Warto zadbać o jasny wniosek, wskazanie dat nieobecności i przygotowanie dokumentu potwierdzającego zdarzenie. Jeżeli sytuacja dotyczy opieki nad członkiem rodziny lub inną osobą wymagającą wsparcia, odrębnym uprawnieniem może być urlop opiekuńczy, ale nie zastępuje on zwolnienia okolicznościowego po śmierci ojczyma.

FAQ

Czy po śmierci ojczyma zawsze przysługują 2 dni urlopu okolicznościowego?

Tak, jeżeli zmarły był ojczymem pracownika, czyli mężem jego matki niebędącym ojcem pracownika. Prawo do 2 dni wynika wprost z § 15 rozporządzenia. Pracownik powinien jednak wykazać zdarzenie i zachować związek dni wolnych ze zgonem oraz pogrzebem.

Czy ojczym musi przysposobić pracownika?

Nie. Przysposobienie nie jest warunkiem skorzystania ze zwolnienia okolicznościowego po śmierci ojczyma. Jeżeli doszło do adopcji, relacja prawna jest jeszcze silniejsza, ale brak adopcji sam w sobie nie odbiera prawa do zwolnienia.

Czy pełnoletni pracownik ma prawo do urlopu po śmierci ojczyma?

Tak. Przepis nie ogranicza tego uprawnienia do osób małoletnich. Pełnoletni pracownik może skorzystać z 2 dni zwolnienia, jeżeli zmarły był jego ojczymem.

Jakie dokumenty może żądać pracodawca?

Pracodawca może poprosić o dokument potwierdzający zgon lub pogrzeb, np. akt zgonu albo zawiadomienie o pogrzebie. Jeżeli ma wątpliwości co do relacji rodzinnej, może poprosić o dokument potwierdzający, że zmarły był mężem matki pracownika.

Czy dni zwolnienia trzeba wykorzystać od razu?

Nie muszą być wykorzystane bezwzględnie dzień po dniu, ale powinny pozostawać w związku z okolicznością uzasadniającą zwolnienie. Najbezpieczniej wskazać we wniosku konkretne daty i uzgodnić je z pracodawcą.

Czy zwolnienie okolicznościowe obniża urlop wypoczynkowy?

Nie. Zwolnienie okolicznościowe jest odrębnym uprawnieniem i nie pomniejsza puli urlopu wypoczynkowego. Za czas takiego zwolnienia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.

Źródła

• § 15 i § 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy, tekst jednolity: Dz.U. 2014 poz. 1632.
• Art. 298² oraz art. 297 Kodeksu pracy.