Obnażanie się dziadka przed wnuczką – odpowiedzialność karna

Jaka kwalifikacja prawna wchodzi w grę?

W opisanej sytuacji kluczowe jest dokładne ustalenie, co zrobił sprawca, jaki był cel jego działania oraz czy poza obnażaniem się doszło do kontaktu fizycznego z dzieckiem. W sprawach dotyczących dzieci poniżej 15 lat podstawowe znaczenie ma art. 200 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Przepis ten chroni małoletnich przed seksualnym wykorzystaniem, niezależnie od tego, czy dziecko rozumiało znaczenie zachowania dorosłego i niezależnie od tego, czy stawiało opór.

Jeżeli dziadek tylko obnażał się przed wnuczką i kazał jej oglądać swoje intymne części ciała, prokurator może rozważać art. 200 § 4 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem karze określonej w art. 200 § 3 Kodeksu karnego podlega ten, kto w celu swojego zaspokojenia seksualnego albo zaspokojenia seksualnego innej osoby prezentuje małoletniemu poniżej lat 15 wykonanie czynności seksualnej. Sankcja z art. 200 § 3 Kodeksu karnego to kara pozbawienia wolności do lat 3.

Jeżeli jednak poza tym, że sprawca obnażał się, doszło także do dotykania dziecka, zmuszania dziecka do dotykania narządów płciowych sprawcy, pocałunków o charakterze seksualnym, pieszczot albo innego cielesnego zaangażowania dziecka, kwalifikacja może być znacznie surowsza. Wtedy prokurator może przyjąć art. 200 § 1 Kodeksu karnego, szerzej omówiony w materiale kontakt seksualny z osobą 15-letnią.

Art. 200 § 1 Kodeksu karnego stanowi, że kto obcuje płciowo z małoletnim poniżej lat 15 lub dopuszcza się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej albo doprowadza ją do poddania się takim czynnościom lub do ich wykonania, podlega karze pozbawienia wolności od 2 do 15 lat. W tego typu sprawach granica między prezentowaniem zachowania seksualnego a dopuszczeniem się innej czynności seksualnej zależy od szczegółów: kontaktu fizycznego, zachowania sprawcy, reakcji dziecka, celu działania i materiału dowodowego.

Co grozi sprawcy za obnażanie się przed małoletnim?

Odpowiedź zależy od kwalifikacji prawnej przyjętej przez prokuratora i następnie ocenionej przez sąd. W uproszczeniu można przedstawić to tak:

Nie można więc z góry przesądzić, że w każdej sprawie o obnażanie się przed dzieckiem zostanie zastosowany wyłącznie art. 200 § 4 Kodeksu karnego. Jeżeli z relacji dziecka, opinii biegłego psychologa, nagrań, wiadomości, zeznań świadków albo innych dowodów wynika, że sprawca doprowadził dziecko do czynności o charakterze seksualnym, prokurator może przyjąć surowszą kwalifikację.

Dotychczasowa niekaralność ojca może być okolicznością braną pod uwagę przy wymiarze kary na podstawie art. 53 § 1 i § 2 Kodeksu karnego. Sąd ocenia między innymi stopień społecznej szkodliwości czynu, stopień winy, motywację sprawcy, sposób działania, rodzaj i rozmiar krzywdy, zachowanie po popełnieniu czynu oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy. W sprawach seksualnych dotyczących małych dzieci sama niekaralność rzadko jest argumentem wystarczającym do łagodnego potraktowania sprawcy.

Czy możliwe jest zawieszenie wykonania kary?

Przy art. 200 § 1 Kodeksu karnego minimalna kara wynosi 2 lata pozbawienia wolności. Warunkowe zawieszenie wykonania kary na podstawie art. 69 § 1 Kodeksu karnego jest co do zasady możliwe tylko wtedy, gdy orzeczona kara pozbawienia wolności nie przekracza 1 roku i gdy sprawca spełnia ustawowe warunki pozytywnej prognozy kryminologicznej. W praktyce przy kwalifikacji z art. 200 § 1 Kodeksu karnego zawieszenie wykonania kary nie wchodzi więc w typowym przypadku w grę.

Przy kwalifikacji z art. 200 § 4 w zw. z art. 200 § 3 Kodeksu karnego ustawowe zagrożenie wynosi do 3 lat pozbawienia wolności. Wtedy sąd ma szerszy zakres wymiaru kary, a zawieszenie może być rozważane tylko wtedy, gdy sąd wymierzy karę spełniającą warunki z art. 69 Kodeksu karnego. Nie jest to jednak automatyczne, zwłaszcza gdy czyn był powtarzany, dotyczył bardzo małego dziecka albo sprawca wykorzystywał autorytet rodzinny.

Znaczenie orzecznictwa przy pojęciu innej czynności seksualnej

W praktyce bardzo ważne jest rozumienie pojęcia innej czynności seksualnej. W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2008 r., sygn. akt V KK 139/08, wskazano, że inna czynność seksualna to zachowanie związane z szeroko rozumianym życiem płciowym człowieka, polegające na kontakcie cielesnym sprawcy z pokrzywdzonym albo przynajmniej na cielesnym i mającym charakter seksualny zaangażowaniu ofiary. Podobne stanowisko wynika z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1999 r., sygn. akt I KZP 17/99.

Oznacza to, że nie każde naganne zachowanie seksualne dorosłego wobec dziecka musi od razu być kwalifikowane jako art. 200 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli jednak dziecko zostało fizycznie wciągnięte w zachowanie seksualne, zmuszone do dotykania, poddane dotykowi albo jego ciało zostało wykorzystane w celu seksualnym, ryzyko kwalifikacji z art. 200 § 1 Kodeksu karnego znacząco rośnie. W razie działań wobec małoletniego należy też pamiętać, że mogą pojawić się inne przestępstwa wobec nieletnich, jeżeli sprawca kontaktował się z dzieckiem, nakłaniał je do określonych zachowań albo utrwalał materiały.

Jak będzie przesłuchiwane dziecko?

Jeżeli pokrzywdzona ma 6 lat, zastosowanie ma art. 185a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego. Przepis ten przewiduje szczególny tryb przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego, który w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat, między innymi w sprawach o przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności.

Na podstawie art. 185a § 1 Kodeksu postępowania karnego dziecko przesłuchuje się w charakterze świadka tylko wtedy, gdy jego zeznania mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Zgodnie z art. 185a § 2 Kodeksu postępowania karnego przesłuchanie powinno odbyć się tylko raz, chyba że wyjdą na jaw istotne okoliczności wymagające ponownego przesłuchania albo żąda tego oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania.

Przesłuchanie prowadzi sąd na posiedzeniu z udziałem biegłego psychologa. W praktyce odbywa się ono w przyjaznym pokoju przesłuchań, a przebieg jest utrwalany, aby dziecko nie musiało powtarzać relacji przed wieloma osobami. Rodzic powinien przygotować się na to, że dziecko nie będzie przesłuchiwane tak jak dorosły świadek na sali rozpraw.

Jakie prawa ma rodzic pokrzywdzonego dziecka?

Dziecko jest pokrzywdzonym w rozumieniu art. 49 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Ponieważ jest małoletnie, jego prawa wykonuje przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod której stałą pieczą dziecko pozostaje, co wynika z art. 51 § 2 Kodeksu postępowania karnego. Rodzic może więc składać wnioski dowodowe, odbierać zawiadomienia, ustanowić pełnomocnika i dbać o interes dziecka w postępowaniu.

W razie skierowania aktu oskarżenia do sądu rodzic może złożyć oświadczenie o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego na podstawie art. 53 i art. 54 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Pozwala to aktywniej uczestniczyć w procesie, zadawać pytania za pośrednictwem sądu, składać wnioski dowodowe i zaskarżać niektóre rozstrzygnięcia.

Można też złożyć wniosek o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie za krzywdę dziecka na podstawie art. 46 § 1 Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 49a Kodeksu postępowania karnego taki wniosek można złożyć aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, ale praktycznie warto zrobić to wcześniej.

Jak zabezpieczyć dziecko do czasu zakończenia sprawy?

Jeżeli istnieje ryzyko kontaktu sprawcy z dzieckiem, należy zawiadomić prokuratora i wnioskować o środki zapobiegawcze. Na podstawie art. 275 § 2 Kodeksu postępowania karnego dozór Policji może łączyć się między innymi z zakazem kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami oraz zakazem zbliżania się do określonych osób. W poważniejszych sprawach prokurator może wnioskować do sądu o tymczasowe aresztowanie, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 249 i art. 258 Kodeksu postępowania karnego.

Po skazaniu sąd może orzec środki karne, w tym zakaz kontaktowania się z określonymi osobami, zakaz zbliżania się do określonych osób lub zakaz przebywania w określonych środowiskach albo miejscach. Podstawą jest art. 41a Kodeksu karnego w związku z katalogiem środków karnych z art. 39 Kodeksu karnego.

Z praktycznego punktu widzenia rodzic powinien ograniczyć dziecku kontakt ze sprawcą, zachować wiadomości, nagrania, notatki z datami wypowiedzi dziecka oraz dane osób, którym dziecko mogło opowiadać o zdarzeniu. Nie należy jednak prowadzić z dzieckiem wielokrotnych, sugerujących rozmów, ponieważ może to utrudnić ocenę wiarygodności relacji.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sprawie ojcu pytającej może grozić odpowiedzialność karna przede wszystkim na podstawie art. 200 Kodeksu karnego. Jeżeli materiał dowodowy potwierdzi wyłącznie prezentowanie dziecku zachowania seksualnego w celu zaspokojenia seksualnego, możliwa jest kwalifikacja z art. 200 § 4 w zw. z art. 200 § 3 Kodeksu karnego, czyli zagrożenie karą do 3 lat pozbawienia wolności. Jeżeli jednak doszło do kontaktu fizycznego albo doprowadzenia dziecka do czynności seksualnej, realna staje się kwalifikacja z art. 200 § 1 Kodeksu karnego, zagrożona karą od 2 do 15 lat pozbawienia wolności.

Najważniejsze dla rodzica jest zabezpieczenie dziecka, unikanie wielokrotnego wypytywania go o szczegóły, współpraca z prokuraturą i dopilnowanie, aby przesłuchanie odbyło się w trybie ochronnym z art. 185a Kodeksu postępowania karnego. Warto także rozważyć ustanowienie pełnomocnika, złożenie wniosków o zakaz kontaktu oraz zgłoszenie roszczenia o zadośćuczynienie dla dziecka.

Źródła

• art. 39, art. 41a, art. 46 § 1, art. 53, art. 69 oraz art. 200 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny
• art. 49 § 1, art. 49a, art. 51 § 2, art. 53, art. 54 § 1, art. 185a, art. 249, art. 258 oraz art. 275 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego
• postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2008 r., sygn. akt V KK 139/08
• uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1999 r., sygn. akt I KZP 17/99