Zgłoszenie do prokuratury przestępstwa znęcania się

Znęcanie się psychiczne i fizyczne nad osobą najbliższą

Opisany problem dotyczy sytuacji, w której ojciec od lat znęca się psychicznie i fizycznie nad żoną. W prawie karnym podstawowe znaczenie ma art. 207 Kodeksu karnego. Zgodnie z aktualnym brzmieniem tego przepisu:

„§ 1. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

§ 1a. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą nieporadną ze względu na jej wiek, stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

§ 2. Jeżeli czyn określony w § 1 lub 1a połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

§ 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1-2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15”.

Żona jest osobą najbliższą w rozumieniu art. 115 § 11 Kodeksu karnego. Osobą najbliższą jest m.in. małżonek, rodzic, dziecko, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.

Znęcanie się może przybrać formę przemocy fizycznej, psychicznej, ekonomicznej albo mieszanej. W praktyce chodzi nie tylko o bicie, szarpanie czy popychanie, lecz także o groźby, poniżanie, wyzwiska, izolowanie, stałą kontrolę, zastraszanie, niszczenie rzeczy, odbieranie pieniędzy, uniemożliwianie kontaktu z rodziną albo celowe wzbudzanie poczucia strachu.

Kiedy zachowanie sprawcy jest znęcaniem się?

Określenie „znęca się” oznacza zadawanie drugiej osobie cierpień fizycznych lub psychicznych. Najczęściej jest to zachowanie powtarzalne, rozciągnięte w czasie i tworzące pewien ciąg przemocy. Nie oznacza to jednak, że każde pojedyncze zdarzenie jest automatycznie wyłączone spod art. 207 K.k. W orzecznictwie przyjmuje się, że wyjątkowo także jedno zdarzenie, jeżeli jest zwarte czasowo, intensywne i składa się z wielu aktów wykonawczych, może zostać ocenione jako znęcanie się.

Ocena nie zależy wyłącznie od subiektywnego odczucia pokrzywdzonej osoby. Jeżeli mama z obawy przed ojcem twierdzi, że „nic się nie dzieje”, organy powinny badać całokształt okoliczności: zachowanie ojca, reakcje otoczenia, wcześniejsze interwencje, obrażenia, wiadomości, relacje świadków oraz stan psychiczny osoby doznającej przemocy.

Wciąż aktualne pozostaje stanowisko Sądu Najwyższego, że za znęcanie się nie można uznać zachowania, które nie powoduje u ofiary poważnego cierpienia moralnego (wyrok SN z 11.02.2003 r., IV KKN 312/99). Z drugiej strony przemoc psychiczna bywa dla pokrzywdzonego równie dotkliwa jak przemoc fizyczna, zwłaszcza gdy obejmuje wieloletnie upokarzanie, groźby, kontrolowanie i izolowanie.

Znęcanie się jest przestępstwem umyślnym. Sprawca musi obejmować swoim zamiarem zadawanie cierpień, poniżanie, dręczenie albo podporządkowanie sobie drugiej osoby. Nie wyklucza odpowiedzialności to, że sprawca tłumaczy swoje zachowanie konfliktem rodzinnym, alkoholem, stresem albo „charakterem”. Każdy przypadek wymaga jednak oceny dowodów, a nie samego ogólnego opisu relacji rodzinnych.

Czy można zgłosić przemoc, gdy mama nie chce zawiadamiać organów?

Tak. Każdy, kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić Policję albo prokuratora. W przypadku przemocy domowej zawiadomienie może więc złożyć dorosłe dziecko, inny członek rodziny, sąsiad, znajomy albo osoba, która była świadkiem zdarzeń.

Zawiadomienie może być pisemne albo ustne do protokołu. W praktyce najczęściej składa się je w jednostce Policji właściwej dla miejsca zdarzenia albo bezpośrednio w prokuraturze rejonowej. W zawiadomieniu należy opisać fakty: od kiedy trwa przemoc, na czym polega, kiedy doszło do ostatnich zdarzeń, czy były interwencje Policji, kto może potwierdzić sytuację i jakie dowody istnieją.

Jeżeli sprawa dotyczy zgłoszenia do prokuratury, pomocny może być także artykuł omawiający, jak wygląda procedura zawiadomienia o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Warto pamiętać, że zgłoszenie przemocy nie jest tym samym co prywatna skarga rodzinna. Po otrzymaniu informacji organy ścigania powinny ocenić, czy zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa. Jeśli tak, postępowanie toczy się z urzędu.

Co zrobi Policja albo prokuratura po zawiadomieniu?

Po przyjęciu zawiadomienia organ może wszcząć postępowanie przygotowawcze albo najpierw przeprowadzić czynności sprawdzające. Co do zasady, gdy konieczne jest sprawdzenie danych z zawiadomienia, decyzja o wszczęciu albo odmowie wszczęcia powinna zapaść w ustawowym terminie przewidzianym w Kodeksie postępowania karnego.

W sprawach o znęcanie typowe czynności to:

• przesłuchanie zawiadamiającego jako świadka,
• przesłuchanie mamy jako osoby pokrzywdzonej, z pouczeniem jej o prawach,
• ustalenie i przesłuchanie świadków, np. dzieci, sąsiadów, członków rodziny, lekarzy, pracowników pomocy społecznej,
• zabezpieczenie dokumentacji medycznej, notatek policyjnych, informacji z MOPS lub GOPS, dokumentów z procedury „Niebieskie Karty”,
• zabezpieczenie wiadomości SMS, e-maili, nagrań, zdjęć obrażeń, historii interwencji i innych dowodów,
• rozważenie środków ochronnych albo zapobiegawczych, jeżeli sprawca zagraża pokrzywdzonej.

Jeżeli ojciec znęca się nad mamą, ale mama z lęku zaprzecza albo minimalizuje przemoc, sprawa dowodowo staje się trudniejsza. Nie oznacza to jednak automatycznego umorzenia. Szczególnego znaczenia nabierają wtedy dowody znęcania: relacje innych świadków, obdukcje, dokumentacja medyczna, zdjęcia, notatki z interwencji, wiadomości, nagrania rozmów, dokumentacja z pomocy społecznej oraz spójny opis zdarzeń.

Czy mama będzie musiała zeznawać przeciwko mężowi?

Mama jako osoba pokrzywdzona zwykle zostanie wezwana na przesłuchanie. Trzeba jednak pamiętać o ważnym uprawnieniu procesowym: osoba najbliższa dla podejrzanego albo oskarżonego może odmówić składania zeznań. Małżonek należy do osób najbliższych.

Jeżeli mama skorzysta z prawa odmowy zeznań, postępowanie może być trudniejsze dowodowo. W określonych sytuacjach wcześniejsze zeznania osoby, która następnie skutecznie odmówiła zeznań, nie mogą być wykorzystywane tak jak zwykły dowód. Dlatego nie należy opierać całej sprawy wyłącznie na tym, że mama później wszystko potwierdzi.

W zawiadomieniu warto od razu wskazać inne źródła dowodowe: świadków, daty interwencji Policji, placówki medyczne, zdjęcia obrażeń, wiadomości, nagrania, dokumentację pomocy społecznej i okoliczności, które pokazują, że przemoc jest długotrwała.

Jakie dowody warto zebrać przed zgłoszeniem?

Nie trzeba mieć kompletu dowodów, aby złożyć zawiadomienie. Wystarczy opisać fakty, które uzasadniają podejrzenie popełnienia przestępstwa. Im dokładniejsze będzie zawiadomienie, tym łatwiej organom zaplanować czynności.

Przydatne mogą być w szczególności:

• lista zdarzeń z datami albo przybliżonymi okresami,
• nazwiska i dane kontaktowe świadków,
• zdjęcia obrażeń, zniszczonych rzeczy, śladów awantur,
• zaświadczenia lekarskie, dokumentacja SOR, obdukcje, notatki z konsultacji psychologicznych,
• SMS-y, e-maile, wiadomości z komunikatorów, nagrania rozmów, w których uczestniczy osoba nagrywająca,
• numery interwencji Policji, informacje o wcześniejszych wezwaniach patrolu,
• dokumentacja z MOPS, GOPS, zespołu interdyscyplinarnego lub procedury „Niebieskie Karty”.

Trzeba unikać działań ryzykownych prawnie, np. włamywania się na cudze konto, instalowania podsłuchu albo nagrywania rozmów osób trzecich, w których nagrywający nie uczestniczy. Takie działania mogą rodzić osobne problemy prawne. Bezpieczniejsze są dowody pochodzące z własnych wiadomości, własnych rozmów, dokumentacji medycznej, interwencji Policji oraz zeznań świadków.

Procedura „Niebieskie Karty” a zawiadomienie o przestępstwie

Przy przemocy domowej można równolegle uruchomić procedurę „Niebieskie Karty”. Nie jest to postępowanie karne ani wyrok przeciwko sprawcy, lecz procedura pomocowa i interwencyjna, która ma służyć ochronie osób doznających przemocy oraz pracy służb z rodziną.

Procedura może zostać wszczęta m.in. przez Policję, pomoc społeczną, szkołę, ochronę zdrowia albo gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych, gdy w toku czynności służbowych lub zawodowych powstanie podejrzenie przemocy domowej. Może to nastąpić również w wyniku zgłoszenia dokonanego przez świadka przemocy. W kontekście zgłoszenia przemocy warto przeczytać także omówienie procedury Niebieskiej Karty przy przemocy.

„Niebieska Karta” nie zastępuje zawiadomienia o przestępstwie z art. 207 K.k., ale często pomaga w udokumentowaniu sytuacji. Dokumentacja zespołu interdyscyplinarnego i grupy diagnostyczno-pomocowej może pokazywać historię przemocy, działania służb i zachowanie osoby stosującej przemoc.

Natychmiastowa ochrona: nakaz opuszczenia mieszkania i zakazy

Jeżeli osoba stosująca przemoc domową stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy, Policja może wydać natychmiastowy nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakaz zbliżania się do tego mieszkania. Możliwe są również zakazy zbliżania się do osoby doznającej przemocy, kontaktowania się z nią albo wstępu do określonych miejsc. Policyjne nakazy i zakazy są wydawane zasadniczo na 14 dni.

Ochrony można dochodzić także przed sądem cywilnym, na podstawie przepisów ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. W postępowaniu karnym prokurator lub sąd mogą również stosować środki zapobiegawcze, w tym nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki.

W praktyce, jeśli ojciec znęca się nad mamą i istnieje ryzyko eskalacji, w zawiadomieniu warto wprost napisać, że zachodzi obawa o życie lub zdrowie mamy, opisać konkretne zdarzenia i wnieść o pilne zastosowanie środków ochronnych.

Czy można wycofać zawiadomienie z prokuratury?

W sprawach o znęcanie się z art. 207 K.k. zawiadomienie nie działa jak pozew cywilny, który można po prostu cofnąć i zakończyć sprawę. Jest to przestępstwo ścigane z urzędu, więc po otrzymaniu informacji o możliwym przestępstwie organy mogą prowadzić postępowanie niezależnie od późniejszej zmiany stanowiska osoby zgłaszającej.

Nie oznacza to jednak, że stanowisko pokrzywdzonej nie ma znaczenia. Jeżeli mama odmawia zeznań, zaprzecza przemocy albo nie chce współpracować, materiał dowodowy może okazać się niewystarczający. Dlatego tak ważne jest, aby od początku zgromadzić inne dowody i wskazać świadków.

Osobny problem, jakim jest cofnięcie zawiadomienia albo próba wycofania sprawy z prokuratury, wymaga oceny tego, jaki czyn jest badany i na jakim etapie znajduje się postępowanie.

Jak napisać zawiadomienie o znęcaniu się?

Zawiadomienie nie musi być napisane językiem prawniczym. Najważniejsze jest uporządkowanie faktów. W piśmie warto wskazać:

• dane zawiadamiającego i osoby pokrzywdzonej,
• dane osoby, która stosuje przemoc, jeśli są znane,
• opis relacji rodzinnej, np. że sprawca jest mężem pokrzywdzonej,
• od kiedy trwa przemoc i jak często dochodzi do zdarzeń,
• konkretne przykłady przemocy psychicznej i fizycznej,
• informację, czy były interwencje Policji, leczenie, obdukcje, wcześniejsze zgłoszenia,
• listę świadków i dowodów,
• wnioski o przesłuchanie wskazanych osób, zabezpieczenie dokumentów i zastosowanie środków ochronnych.

Jeżeli zawiadamiający nie zna kwalifikacji prawnej, nie musi jej wskazywać. Wystarczy napisać, że zawiadamia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa znęcania się nad osobą najbliższą, ewentualnie innych przestępstw ujawnionych w toku postępowania.

Co jeśli przemoc dotyczy innej osoby w rodzinie?

Zasady są podobne, gdy sprawcą jest inny członek rodziny albo gdy pokrzywdzonym jest inny domownik. Ważne jest ustalenie, czy osoba jest najbliższa, pozostaje w stosunku zależności od sprawcy albo jest osobą nieporadną ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny.

Jeżeli w innej rodzinie ojciec znęca się nad mamą, pomocny może być materiał o przemocy domowej ze strony ojca, wraz z omówieniem zabezpieczenia osoby pokrzywdzonej, dowodów i zgłoszenia sprawy.

FAQ

Czy dziecko może zgłosić znęcanie się ojca nad matką?

Tak. Zawiadomienie może złożyć każda osoba, która ma wiedzę o przestępstwie ściganym z urzędu. Nie trzeba być bezpośrednią ofiarą przemocy.

Czy mama musi zgodzić się na wszczęcie sprawy?

Nie. Przestępstwo znęcania się z art. 207 K.k. jest ścigane z urzędu. Zgoda mamy nie jest warunkiem przyjęcia zawiadomienia, choć jej zeznania mogą mieć duże znaczenie dowodowe.

Co jeśli mama odmówi zeznań przeciwko mężowi?

Jako osoba najbliższa może mieć prawo odmowy zeznań. Wtedy sprawa może być trudniejsza, dlatego warto wskazać inne dowody: świadków, dokumenty medyczne, nagrania, wiadomości, interwencje Policji i dokumentację pomocy społecznej.

Czy można zgłosić samą przemoc psychiczną?

Tak. Art. 207 K.k. obejmuje zarówno znęcanie fizyczne, jak i psychiczne. Długotrwałe poniżanie, groźby, zastraszanie, izolowanie, kontrolowanie i upokarzanie mogą stanowić przemoc psychiczną.

Czy po zgłoszeniu ojciec może zostać usunięty z mieszkania?

Jeżeli stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy, Policja może wydać natychmiastowy nakaz opuszczenia mieszkania i zakazy ochronne. Możliwe są też środki sądowe lub środki zapobiegawcze w postępowaniu karnym.

Czy można później wycofać zawiadomienie?

Można poinformować organ o zmianie stanowiska, ale nie oznacza to automatycznego zakończenia sprawy. Przy przestępstwach ściganych z urzędu Policja i prokuratura mogą prowadzić postępowanie dalej.

Czy „Niebieska Karta” jest dowodem w sprawie karnej?

Dokumentacja z procedury „Niebieskie Karty” może być istotnym materiałem w sprawie, ale sama procedura nie przesądza jeszcze o winie sprawcy. Może jednak potwierdzać historię przemocy i działania podejmowane przez służby.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji zawiadomienie prokuratury albo Policji jest dopuszczalne i może być uzasadnione, zwłaszcza jeżeli istnieje obawa, że mamie stanie się krzywda. Nie należy czekać, aż osoba doznająca przemocy sama przełamie lęk, jeżeli zagrożenie jest realne. W nagłych przypadkach trzeba wzywać Policję pod numer 112.

Najważniejsze jest konkretne opisanie zdarzeń i wskazanie dowodów. Sprawy o znęcanie się często są trudne, bo przemoc dzieje się w domu, bez postronnych świadków, a pokrzywdzony bywa zależny emocjonalnie lub finansowo od sprawcy. Tym bardziej warto przygotować zawiadomienie starannie i od razu wnosić o zabezpieczenie dostępnych dowodów oraz zastosowanie środków ochronnych.

Źródła

• Art. 207, art. 115 § 11 Kodeksu karnego - tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 383.
• Art. 303-308, art. 182 i art. 275a Kodeksu postępowania karnego - tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 46.
• Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w tym art. 2, art. 9d i art. 11a - tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 1673.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z 6 września 2023 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta”.
• Ustawa o Policji, w szczególności przepisy o natychmiastowych nakazach i zakazach ochronnych wobec osoby stosującej przemoc domową.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 11.02.2003 r., IV KKN 312/99; wyrok Sądu Najwyższego z 30.08.1971 r., I KR 149/71; wyrok Sądu Najwyższego z 8.02.1982 r., II KR 5/82.