Darowizna nieruchomości a przejęcie jej po śmierci obdarowanego

Darowizna nieruchomości a zastrzeżenie „po mojej śmierci wraca do taty”

Jeżeli kilka lat temu otrzymała Pani działkę w drodze darowizny w akcie notarialnym, to punktem wyjścia jest art. 155 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy oznaczonej co do tożsamości co do zasady przenosi własność na nabywcę, chyba że przepis szczególny albo sama umowa stanowi inaczej. W praktyce przy darowiźnie nieruchomości własność przechodzi na obdarowanego na podstawie aktu notarialnego, zgodnie z art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że po skutecznej darowiźnie to Pani stała się właścicielką działki. Sam fakt, że w akcie znalazło się dodatkowe postanowienie odnoszące się do Pani śmierci, nie oznacza jeszcze, że działa ono automatycznie i w każdym przypadku będzie ważne.

Tu potrzebna jest ostrożność: zgodnie z art. 1047 Kodeksu cywilnego, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w tytule dotyczącym dziedziczenia ustawowego, umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna. Dlatego nie można w zwykłej umowie „ustawić” dziedziczenia po przyszłym spadkodawcy w dowolny sposób. Jeśli więc zapis w akcie darowizny miałby w istocie oznaczać rozporządzenie Pani przyszłym spadkiem albo stworzenie automatycznego dziedziczenia po Pani bez zachowania form przewidzianych dla testamentu, jego ważność może być kwestionowana.

Znaczenie ma dokładna treść aktu notarialnego. Inaczej ocenia się:

• zwykłą darowiznę już wykonaną,
• ustanowienie prawa dożywocia lub służebności,
• warunek lub termin wpisany do umowy,
• testament sporządzony osobno,
• zapis windykacyjny zawarty w testamencie notarialnym.

Jeżeli notariusz sporządził wyłącznie umowę darowizny, to nie oznacza to jeszcze, że jednocześnie powstał ważny testament. Testament może sporządzić wyłącznie sam spadkodawca, w jednej z form przewidzianych w art. 941 i nast. Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Czy taki „zapis” działa w obie strony?

Nie. Nawet gdyby przyjąć, że po Pani śmierci ojciec miałby uzyskać tę nieruchomość na podstawie ważnego testamentu albo innej skutecznej konstrukcji prawnej, nie powoduje to automatycznie, że Pani odziedziczy majątek ojca.

Dziedziczenie po każdej osobie ocenia się odrębnie. Po Pani śmierci bada się Pani testament albo zasady dziedziczenia ustawowego. Po śmierci Pani ojca bada się jego testament albo dziedziczenie ustawowe po nim. Nie ma przepisu, który tworzyłby wzajemność: „skoro ojciec dziedziczy po córce, to córka dziedziczy po ojcu”.

Jeżeli chce Pani lepiej zrozumieć formalności po śmierci bliskiej osoby, pomocny może być materiał o tym, kiedy wybrać stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Co musi istnieć, aby ojciec przejął nieruchomość po śmierci córki?

W praktyce mogą wchodzić w grę trzy różne sytuacje:

Dlatego bez przeczytania aktu notarialnego nie da się uczciwie przesądzić, czy ojciec rzeczywiście nabędzie działkę po Pani śmierci. Jeśli w akcie zapisano jedynie nieprecyzyjną klauzulę „w razie śmierci obdarowanej darczyńca znów staje się właścicielem”, to taki zapis wymaga indywidualnej oceny pod kątem jego zgodności z prawem spadkowym i zasadą numerus clausus praw rzeczowych.

Jak wygląda dziedziczenie po ojcu, jeśli nie ma testamentu?

Jeżeli ojciec nie sporządził testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są do spadku z ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych, z tym że część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

W opisanej sytuacji, jeżeli po ojcu pozostaną: żona oraz dwie córki, to każda z tych trzech osób dziedziczy po 1/3 spadku. Taki podział wynika właśnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

To, że wcześniej otrzymała Pani od ojca działkę, nie powoduje automatycznej utraty prawa do dziedziczenia ustawowego po nim. Nadal należy Pani do kręgu spadkobierców ustawowych, chyba że doszło do skutecznego zrzeczenia się dziedziczenia w formie umowy z przyszłym spadkodawcą zawartej w akcie notarialnym na podstawie art. 1048 Kodeksu cywilnego albo występują inne szczególne okoliczności, np. niegodność dziedziczenia.

Zobacz również:

darowizna dla rodzeństwa a zachowek po śmierci rodziców

Czy darowizna od ojca wpływa na zachowek?

Tak, i to jest najważniejsza praktyczna konsekwencja. Jeżeli po śmierci ojca okaże się, że za życia przekazał Pani wartościową nieruchomość, to taka darowizna może zostać doliczona do substratu zachowku.

Podstawą jest art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, który przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni – w wysokości 2/3 tego udziału.

Z kolei art. 993 Kodeksu cywilnego stanowi, że przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. W przypadku zstępnych istotny jest też art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Obecnie przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Ten 10-letni limit nie chroni jednak darowizn uczynionych na rzecz dziecka spadkodawcy, bo dziecko należy do kręgu spadkobierców ustawowych i zarazem uprawnionych do zachowku.

W praktyce oznacza to, że darowana córce działka może być doliczona do spadku po ojcu nawet wtedy, gdy darowizna została dokonana wiele lat wcześniej.

Kto może żądać zachowku po ojcu?

W opisanym stanie faktycznym uprawnionymi do zachowku mogą być przede wszystkim:

• żona ojca,
• druga córka,
• także Pani – ale w praktyce Pani należny zachowek może zostać już pokryty wcześniej otrzymaną darowizną.

Jeżeli po śmierci ojca w spadku nie będzie prawie żadnego majątku, bo najcenniejszym składnikiem była wcześniej podarowana działka, to żona i siostra mogą dochodzić roszczeń pieniężnych.

Najpierw roszczenie o zachowek kieruje się co do zasady przeciwko spadkobiercy na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jednak uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, może dochodzić go od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku. Wynika to z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

To właśnie ten przepis ma największe znaczenie przy dużych darowiznach nieruchomości przekazywanych jednemu z dzieci jeszcze za życia rodzica.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat. Jeżeli zachowek wynika z testamentu, termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego – od otwarcia spadku. Tak stanowi art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Dla Pani oznacza to, że ewentualne roszczenia matki lub siostry nie powstaną od razu po zawarciu darowizny, tylko dopiero po śmierci ojca i w granicach wynikających z rozliczenia zachowku.

Czy darowizna od ojca oznacza, że nic już Pani nie dostanie po jego śmierci?

Nie. Darowizna nie pozbawia automatycznie prawa do dziedziczenia. Po śmierci ojca bez testamentu nadal dziedziczyłaby Pani jako jedna z trzech spadkobierczyń ustawowych po 1/3. Trzeba jednak pamiętać, że przy późniejszych rozliczeniach między spadkobiercami mogą pojawić się dwie odrębne kwestie:

• zachowek – roszczenie pieniężne osób uprawnionych,
• zaliczenie darowizny na schedę spadkową – rozliczenie między zstępnymi i małżonkiem przy dziale spadku, jeżeli dochodzi do dziedziczenia ustawowego.

W sprawach działowych znaczenie ma art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, wzajemnie zalicza się na schedę spadkową darowizny otrzymane od spadkodawcy, chyba że spadkodawca zwolnił obdarowanego z obowiązku zaliczenia albo z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana bez takiego obowiązku.

To nie zawsze oznacza obowiązek fizycznego „oddania” działki, ale może wpływać na ostateczne rozliczenia przy podziale majątku spadkowego.

Co warto teraz zrobić praktycznie?

Najrozsądniejsze kroki to:

1. odczytać pełną treść aktu notarialnego darowizny,
2. sprawdzić, czy istnieje osobny testament Pani albo ojca,
3. ustalić, czy zapis dotyczący Pani śmierci ma charakter testamentowy, warunkowy czy jedynie deklaratywny,
4. ocenić, czy darowizna może w przyszłości rodzić duże roszczenia o zachowek,
5. w razie potrzeby uporządkować sprawy spadkowe za życia – przez testament albo inne dopuszczalne rozwiązania.

Jeżeli w rodzinie są różne oczekiwania co do majątku, brak porządku w dokumentach bardzo często kończy się sporem już po śmierci rodzica.

FAQ

Czy ojciec automatycznie odzyska darowaną działkę po śmierci córki?

Nie zawsze. Zależy to od dokładnej treści aktu i od tego, czy istnieje ważny testament albo inna skuteczna podstawa prawna. Sam nieprecyzyjny zapis w umowie darowizny może nie wystarczyć.

Czy jeśli ojciec dziedziczy po córce, to córka dziedziczy po ojcu?

Nie. Dziedziczenie po każdej osobie ocenia się osobno. Po ojcu córka dziedziczy tylko wtedy, gdy wynika to z testamentu albo z przepisów o dziedziczeniu ustawowym.

Jak dziedziczy majątek ojca żona i dwoje dzieci, gdy nie ma testamentu?

Każde z nich co do zasady dziedziczy po 1/3 spadku, zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy siostra może żądać pieniędzy za działkę podarowaną przez ojca?

Tak, ale nie jako współwłaścicielka tej działki. Może natomiast dochodzić zachowku, jeżeli darowizna została doliczona do spadku po ojcu i narusza jej należny zachowek.

Po ilu latach darowizna przestaje mieć znaczenie dla zachowku?

Nie ma jednego terminu dla wszystkich sytuacji. Limit 10 lat z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie dotyczy darowizn uczynionych na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku, np. dzieci spadkodawcy.

Źródła

• art. 155 § 1, art. 890 § 1, art. 931 § 1, art. 941, art. 981(1) § 1, art. 991 § 1 i § 2, art. 993, art. 994 § 1, art. 1000 § 1, art. 1007 § 1 i § 2, art. 1039 § 1, art. 1047, art. 1048 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.