Jak cofnąć zrzeczenie się dziedziczenia podpisane u notariusza?

Czy w ogóle chodzi o zrzeczenie się spadku?

Na początku trzeba uporządkować pojęcia. W polskim prawie nie ma instytucji „zrzeczenia się spadku na rzecz córki” po śmierci spadkodawcy w zwykłej formie. Najczęściej w praktyce myli się trzy różne czynności:

• umowę o zrzeczenie się dziedziczenia – zawieraną jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy, na podstawie art. 1048 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny;
• odrzucenie spadku – składane już po śmierci spadkodawcy, w terminie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego;
• dział spadku albo zbycie udziału spadkowego – dokonywane po nabyciu spadku.

Jeżeli akt był podpisany za życia matki, to najprawdopodobniej chodzi o umowę zrzeczenia się dziedziczenia. Jeżeli natomiast matka już nie żyła, trzeba sprawdzić treść aktu, bo mogła to być zupełnie inna czynność prawna.

Zobacz również: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Jak cofnąć umowę zrzeczenia się dziedziczenia?

Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka musi być zawarta w formie aktu notarialnego.

Najważniejszy przepis dotyczący cofnięcia tej umowy to art. 1050 Kodeksu cywilnego. Stanowi on, że zrzeczenie się dziedziczenia może być uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono. Taka umowa również wymaga formy aktu notarialnego.

To oznacza, że jeżeli przyszły spadkodawca nadal żyje i zgadza się na zmianę wcześniejszych ustaleń, najprostsza droga to podpisanie u notariusza nowej umowy uchylającej wcześniejsze zrzeczenie.

Jeżeli jednak przyszły spadkodawca:

• nie żyje,
• nie chce podpisać nowej umowy,
• jest w stanie uniemożliwiającym świadome wyrażenie woli,

wówczas nie da się „cofnąć” zrzeczenia zwykłym pismem czy jednostronnym oświadczeniem. Pozostaje ocena, czy są podstawy do podważenia ważności samego aktu.

Kiedy akt notarialny można podważać?

Sam fakt, że czynność została dokonana u notariusza, nie oznacza jeszcze, że nie może być kwestionowana. Akt notarialny ma dużą moc dowodową, ale nie wyłącza badania, czy oświadczenie woli było ważne.

Podstawowe znaczenie ma tu art. 82 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przepis dotyczy także przemijających zaburzeń czynności psychicznych, a więc nie tylko choroby psychicznej, lecz również np. silnego upojenia alkoholowego, połączenia alkoholu z lekami albo innego stanu znoszącego świadomość lub swobodę.

W praktyce trzeba jednak odróżnić:

• zwykłe spożycie alkoholu – które nie musi jeszcze prowadzić do nieważności czynności,
• stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji – który może skutkować nieważnością z art. 82 Kodeksu cywilnego.

To bardzo istotna różnica. Nie wystarczy wykazać, że ktoś „pił”. Trzeba udowodnić, że w chwili podpisywania aktu nie rozumiał znaczenia czynności albo nie mógł swobodnie zdecydować.

Alkohol, nacisk bliskich i choroba – czy to wystarczy?

Może to być podstawa do zakwestionowania czynności, ale każda sprawa zależy od stanu faktycznego i jakości dowodów. Sąd będzie badał przede wszystkim moment podpisania aktu, a nie ogólne relacje rodzinne.

Znaczenie mogą mieć także inne wady oświadczenia woli, jeżeli wynikają z konkretnych okoliczności:

• pozorność – art. 83 Kodeksu cywilnego;
• błąd – art. 84–86 Kodeksu cywilnego;
• groźba – art. 87 i art. 88 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli ktoś został do podpisu zmuszony psychicznym naciskiem, zastraszony lub wprowadzony w błąd co do treści aktu, te przepisy także mogą mieć znaczenie. Trzeba jednak dobrać podstawę prawną do rzeczywistej sytuacji. Inaczej ocenia się brak świadomości z art. 82 Kodeksu cywilnego, a inaczej groźbę z art. 87 Kodeksu cywilnego.

Jakie dowody są potrzebne w sądzie?

W sprawie o podważenie aktu notarialnego najważniejsze będą dowody potwierdzające stan osoby podpisującej dokument dokładnie w dniu i godzinie czynności. Przydatne mogą być zwłaszcza:

• dokumentacja medyczna z dnia podpisania aktu lub z okresu bezpośrednio przed i po nim;
• zaświadczenia o leczeniu psychiatrycznym, neurologicznym, odwykowym albo o stosowanych lekach;
• zeznania osób obecnych przed wizytą u notariusza i po niej;
• korespondencja SMS, komunikatory, e-maile wskazujące na presję lub planowane wykorzystanie stanu tej osoby;
• nagrania, monitoring, rachunki z lokali, paragony, dane geolokalizacyjne – jeśli potwierdzają spożycie alkoholu lub przebieg zdarzeń;
• opinia biegłego lekarza psychiatry lub neurologa, jeżeli będzie potrzebna do oceny zdolności świadomego działania.

Świadkiem może być również notariusz, chociaż w praktyce zwykle potwierdza on, że nie zauważył przeszkód do dokonania czynności. Nie przekreśla to jednak sprawy, jeśli inne dowody są mocne i spójne.

Jakiego pozwu można wymagać?

To zależy od tego, jaki skutek wywołał akt notarialny i na jakim etapie jest sprawa spadkowa.

Nie w każdej sprawie właściwe będzie od razu powództwo dotyczące księgi wieczystej. Najpierw trzeba ustalić, jaki dokładnie akt został sporządzony i jakie skutki już nastąpiły. Czasem najpierw trzeba rozstrzygnąć ważność czynności, a dopiero potem zmieniać wpis w księdze wieczystej.

Zobacz również: czy można cofnąć zrzeczenie się spadku na rzecz ojca

Znaczenie notarialnej formy i obowiązków notariusza

Notariusz działa na podstawie ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie i powinien czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność może powodować skutki prawne (art. 80 § 2 Prawa o notariacie). Jeżeli poweźmie wątpliwość co do zdolności do świadomego działania, powinien zachować szczególną ostrożność, a w razie potrzeby odmówić dokonania czynności sprzecznej z prawem na podstawie art. 81 Prawa o notariacie.

To jednak nie oznacza automatycznie, że skoro notariusz sporządził akt, to stan strony był prawidłowy. Sąd może oceniać całość materiału dowodowego niezależnie od tego, że notariusz czynność przeprowadził.

Czy są terminy na podważenie takiej czynności?

Jeżeli powołujemy się na nieważność bezwzględną z art. 82 Kodeksu cywilnego, to nie składa się „odwołania” w określonym krótkim terminie tak jak przy uchylaniu się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby. Nieważność z art. 82 Kodeksu cywilnego istnieje z mocy prawa, ale w praktyce trzeba ją wykazać przed sądem.

Inaczej jest przy niektórych innych wadach oświadczenia woli, np. groźbie czy błędzie, gdzie znaczenie ma art. 88 Kodeksu cywilnego i roczny termin na uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia. Dlatego prawidłowe ustalenie podstawy prawnej ma bardzo duże znaczenie.

Co zrobić praktycznie krok po kroku?

1. Uzyskać wypis aktu notarialnego i dokładnie ustalić, jaka czynność została podpisana.
2. Sprawdzić, czy przyszły spadkodawca żyje i czy możliwe jest zawarcie umowy uchylającej zrzeczenie na podstawie art. 1050 Kodeksu cywilnego.
3. Jeżeli to niemożliwe, zebrać dowody dotyczące stanu świadomości i swobody decyzji w chwili podpisu.
4. Przeanalizować, czy właściwą podstawą jest art. 82 Kodeksu cywilnego, czy raczej błąd, podstęp albo groźba z art. 84–88 Kodeksu cywilnego.
5. Dobrać odpowiednie postępowanie sądowe do skutku aktu: sprawa spadkowa, ustalenie nieważności, ewentualnie sprawa wieczystoksięgowa.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różne mogą być skutki podobnych zdarzeń i dlaczego sam opis „podpisał po alkoholu” zwykle nie wystarcza.

FAQ

Czy zrzeczenie się dziedziczenia można odwołać jednostronnie?

Nie. Jeżeli chodzi o umowę z art. 1048 Kodeksu cywilnego, jej uchylenie wymaga umowy między stronami w formie aktu notarialnego – art. 1050 Kodeksu cywilnego.

Czy po śmierci spadkodawcy da się jeszcze cofnąć zrzeczenie?

Co do zasady nie da się już zawrzeć umowy uchylającej, bo druga strona nie żyje. Wtedy można jedynie badać, czy pierwotna czynność była ważna, np. z punktu widzenia art. 82 Kodeksu cywilnego.

Czy notariusz odpowiada za to, że dopuścił do podpisania aktu?

Notariusz ma obowiązki wynikające z art. 80 i art. 81 Prawa o notariacie, ale ewentualna odpowiedzialność notariusza to osobna kwestia. Najpierw zwykle trzeba ustalić, czy sama czynność była nieważna lub wadliwa.

Czy dzieci osoby zrzekającej się też tracą prawa do spadku?

Co do zasady tak, ponieważ zgodnie z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Dlatego trzeba dokładnie sprawdzić treść aktu notarialnego.

Czy trzeba od razu składać pozew o księgę wieczystą?

Niekoniecznie. To zależy od tego, czy i jaki wpis został dokonany oraz jaki dokładnie skutek wywołał akt. Często najpierw trzeba rozstrzygnąć ważność czynności lub sprawę spadkową.

Źródła

• art. 82–88, art. 1015 § 1, art. 1048–1050 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny;
• art. 10 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece;
• art. 80 § 2 oraz art. 81 ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie;
• wyrok Sądu Najwyższego z 18 maja 2016 r., V CSK 578/15;
• wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 1979 r., II CR 448/79.