Jak ograniczyć zachowek przy drugiej rodzinie i dzieciach z pierwszego małżeństwa?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest rozdzielenie dwóch kwestii: co wejdzie do spadku po Pana śmierci oraz od czego synowie z pierwszego małżeństwa będą mogli liczyć zachowek. To nie zawsze jest to samo.

Jeżeli między małżonkami istnieje ustawowa wspólność majątkowa, to z chwilą śmierci jednego z nich najpierw ustala się udział zmarłego w majątku wspólnym. Co do zasady udziały małżonków są równe, o czym stanowi art. 43 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Dopiero udział należący do zmarłego oraz jego majątek osobisty wchodzą do spadku.

To oznacza, że dzieci z pierwszego małżeństwa nie dziedziczą automatycznie „połowy całego domu”, lecz tylko to, co rzeczywiście należy do spadku po ojcu. Jeśli dom został nabyty do majątku wspólnego, to najczęściej połowa należy już do żony, a do spadku wchodzi druga połowa. Następnie dopiero rozważa się dziedziczenie ustawowe albo testamentowe oraz ewentualny zachowek.

Czy testament wystarczy, aby nie było zachowku?

Nie. Testament może wskazać, kto dziedziczy, ale sam w sobie nie odbiera uprawnionym prawa do zachowku. Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli nie otrzymali należnego im minimum w innej postaci.

W praktyce oznacza to, że jeśli w testamencie powoła Pan do całości spadku drugą żonę albo córkę z drugiego związku, synowie z pierwszego małżeństwa mogą dochodzić od spadkobierców testamentowych zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy – dwie trzecie tego udziału, zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Kiedy dzieci z pierwszego małżeństwa dziedziczyłyby z ustawy?

Jeżeli nie byłoby testamentu, to zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane do spadku są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Przy czwórce dzieci i żonie ustawowy podział spadku wyglądałby więc inaczej niż przy założeniu, że synowie „dostaną większość domu”. Najpierw trzeba ustalić skład spadku, a dopiero potem obliczać udziały ustawowe i zachowek.

Zobacz również:

stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Darowizna na rzecz żony lub córki a zachowek

Darowizna zwykle nie rozwiązuje problemu zachowku. Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny według reguł z art. 993–995 Kodeksu cywilnego.

Szczególnie ważny jest art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Z przepisu wynika, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych dawniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Ten wyjątek nie chroni jednak darowizn na rzecz małżonka, dzieci czy innych osób uprawnionych do zachowku, bo one co do zasady pozostają istotne przy wyliczeniach.

Dlatego przekazanie domu drugiej żonie lub córce w formie darowizny może spowodować, że po Pana śmierci synowie i tak będą mogli kierować roszczenia o zachowek do obdarowanej na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli nie uzyskają należnego zachowku od spadkobiercy.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia – najpewniejsze rozwiązanie za zgodą dzieci

Jeżeli synowie są skłonni współpracować, to najsilniejszym rozwiązaniem jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim, a umowa ta musi być zawarta w formie aktu notarialnego.

Skutek takiej umowy jest dalej określony w art. 1049 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego: zrzeczenie obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej, a zrzekający się oraz objęci umową zstępni zostają wyłączeni od dziedziczenia tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku. W praktyce oznacza to także wyłączenie prawa do zachowku.

To rozwiązanie ma kilka bardzo ważnych cech:

• wymaga pełnej dobrowolności każdego syna,
• musi być zawarte osobno lub łącznie u notariusza, ale zawsze z udziałem Pana i danego zstępnego,
• można w umowie ograniczyć skutki wobec zstępnych zrzekającego się, jeżeli strony tak postanowią,
• umowę można później rozwiązać tylko przez nową umowę między tymi samymi stronami, co wynika z art. 1050 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli synowie zgodzą się na takie rozwiązanie w zamian za określone rozliczenie majątkowe, to właśnie ten wariant daje największą przewidywalność.

Wydziedziczenie – tylko w ściśle określonych przypadkach

Wydziedziczenie nie może służyć po prostu temu, by „ominąć” dzieci z pierwszego małżeństwa. Jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy zachodzi jedna z przesłanek z art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z tym przepisem spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu, czego wymaga art. 1009 Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkodawca przebaczył uprawnionemu, wydziedziczenie jest bezskuteczne zgodnie z art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce wydziedziczenie jest często kwestionowane w sądzie. Sam konflikt rodzinny, chłodne relacje albo fakt założenia przez ojca nowej rodziny nie wystarczą. Dlatego ten wariant ma sens tylko wtedy, gdy istnieją realne, udokumentowane podstawy.

Umowa dożywocia – często skuteczniejsza niż darowizna

W wielu sprawach najpraktyczniejszym narzędziem okazuje się umowa dożywocia. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien – w braku odmiennej umowy – przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

To nie jest darowizna, lecz umowa odpłatna i wzajemna. Dlatego wartość nieruchomości przeniesionej w ramach rzeczywistego dożywocia co do zasady nie jest doliczana do substratu zachowku tak jak darowizna. Taki kierunek od lat jest utrwalony w orzecznictwie.

Trzeba jednak uważać na dwie rzeczy:

• umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego, bo przenosi własność nieruchomości,
• musi być rzeczywiście wykonywana; jeżeli będzie tylko „na papierze”, spadkobiercy mogą próbować wykazywać, że była to czynność pozorna w rozumieniu art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego, a faktycznie darowizna.

W Pana sytuacji dożywocie może być rozważane szczególnie wtedy, gdy chodzi o dom i realne zabezpieczenie bytowe na przyszłość. Trzeba jednak przeanalizować także zgodę banku, jeśli nieruchomość jest obciążona hipoteką, oraz treść umowy kredytowej.

Czy można „zapisać” synom wcześniejsze ustalenia dotyczące mieszkania?

Jeżeli podczas podziału po rozwodzie pozostawił Pan swoją część mieszkania „dla synów”, ale tylko ustnie, to taki zamiar sam w sobie nie wywołuje skutków rzeczowych ani spadkowych. Przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego, a umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości również powinna być zawarta w tej formie zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc nie doszło do skutecznej czynności prawnej, sąd spadku i strony sporu będą oceniać sprawę na podstawie dokumentów, a nie rodzinnych ustaleń słownych. To może mieć znaczenie zarówno dla relacji między synami i żoną, jak i dla ewentualnych rozliczeń po śmierci.

Zobacz również:

czy dziecko może żądać części majątku rodziców

Wpływ kredytu hipotecznego na spadek i zachowek

Duży kredyt hipoteczny ma realne znaczenie. Długi spadkowe obciążają spadek, a wartość stanu czynnego spadku wpływa na ekonomiczny sens dochodzenia zachowku. W praktyce przy obliczeniach uwzględnia się stan spadku z chwili otwarcia spadku i ceny z chwili ustalania zachowku, co wynika z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego w odniesieniu do darowizn oraz z utrwalonych zasad wyceny w sprawach o zachowek.

Jeżeli dom jest silnie zadłużony, to realna wartość spadku może być niższa, niż obawia się rodzina. Nie oznacza to jednak automatycznie braku roszczeń. Każdorazowo trzeba policzyć:

• wartość udziału w nieruchomości należącego do spadkodawcy,
• wysokość zadłużenia związanego ze spadkiem,
• ewentualne darowizny doliczane do zachowku,
• liczbę osób uprawnionych i ich hipotetyczne udziały ustawowe.

Czy rozdzielność majątkowa może pomóc?

Tak, ale nie dlatego, że usuwa zachowek. Umowa majątkowa małżeńska może uporządkować, co jest majątkiem wspólnym, a co osobistym, i ograniczyć przyszłe spory o skład spadku. Zasady zawarcia takiej umowy reguluje art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który wymaga formy aktu notarialnego.

Rozdzielność majątkowa nie odbiera dzieciom prawa do zachowku, ale może sprawić, że to, co wypracuje druga żona po ustanowieniu rozdzielności ze swojego majątku osobistego, nie będzie wchodziło do majątku wspólnego, a więc pośrednio nie będzie powiększało przyszłej masy spadkowej po mężu.

Co w praktyce jest najlepsze w opisanym stanie faktycznym?

Przy rodzinie z drugiego związku i dzieciach z pierwszego małżeństwa najczęściej rozważa się kilka narzędzi łącznie, a nie jedno:

W praktyce najczęściej:

• najlepsze rozwiązanie ugodowe – notarialne zrzeczenie się dziedziczenia przez synów, ewentualnie powiązane z rozliczeniem,
• najczęstsza alternatywa – rzeczywista umowa dożywocia dotycząca nieruchomości,
• rozwiązanie uzupełniające – testament i uporządkowanie ustroju majątkowego małżeńskiego.

Bez zgody synów nie da się legalnie i bezryzykownie „wyłączyć” zachowku samym testamentem. Wydziedziczenie jest skuteczne tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek, a darowizna zwykle spór o zachowek jedynie przesuwa w czasie.

FAQ

Czy można całkowicie pozbawić dzieci z pierwszego małżeństwa zachowku?

Tak, ale tylko w określony sposób: przez skuteczne wydziedziczenie z art. 1008 Kodeksu cywilnego albo przez notarialne zrzeczenie się dziedziczenia z art. 1048 Kodeksu cywilnego. Sam testament nie wystarczy.

Czy darowizna domu dla żony usuwa problem zachowku?

Zwykle nie. Darowizna może być doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku, a w określonych sytuacjach uprawnieni mogą żądać zapłaty także od obdarowanej na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy umowa dożywocia jest lepsza niż darowizna?

Często tak, bo dożywocie jest umową odpłatną i co do zasady nie działa jak darowizna przy liczeniu zachowku. Musi jednak być rzeczywiste i wykonywane zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy ustne ustalenie, że mieszkanie miało przypaść synom, ma znaczenie?

Samo ustne ustalenie co do nieruchomości nie przenosi własności. Do skutecznego przeniesienia własności nieruchomości potrzebny jest akt notarialny zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Czy kredyt hipoteczny zmniejsza zachowek?

Może pośrednio zmniejszyć ekonomiczną wartość spadku, ale nie wyłącza samych roszczeń. Każdą sprawę trzeba policzyć indywidualnie z uwzględnieniem aktywów, długów i ewentualnych darowizn.

Źródła

• art. 83 § 1, art. 158, art. 908 § 1, art. 931 § 1, art. 991 § 1 i § 2, art. 993–995, art. 1000 § 1, art. 1008–1010, art. 1048–1050 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 43 § 1 oraz art. 47 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• aktualne teksty ustaw w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP)