Majątek dla dzieci z drugiego małżeństwa a zachowek dla dzieci z pierwszego małżeństwa

Czy dzieci z pierwszego i drugiego małżeństwa dziedziczą tak samo?

Tak. Z punktu widzenia prawa spadkowego nie ma znaczenia, z którego małżeństwa albo związku pochodzą dzieci spadkodawcy. Każde dziecko jest zstępnym swojego rodzica i należy do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych. Synowie z pierwszego małżeństwa męża oraz córki z drugiego małżeństwa mają więc wobec ojca taki sam status prawny.

Inaczej jest tylko z dziećmi drugiego małżonka, które nie zostały przez spadkodawcę przysposobione. Pasierb albo pasierbica nie dziedziczą ustawowo po ojczymie lub macosze wyłącznie dlatego, że doszło do zawarcia małżeństwa z ich rodzicem. Po przysposobieniu dziecko dziedziczy już jak dziecko przysposabiającego. Na tej zasadzie warto osobno przeanalizować, czy dziecko z pierwszego małżeństwa dziedziczy po drugim mężu swojej matki.

Jeżeli działka i domek letniskowy należą wyłącznie do męża, może on za życia rozporządzać nimi jako właściciel: sprzedać je, darować, ustanowić dożywocie albo sporządzić testament. Trzeba jednak odróżnić prawo właściciela do rozporządzania majątkiem od późniejszych roszczeń osób bliskich o zachowek. To, że majątek zostanie przepisany na wybrane dzieci, nie oznacza jeszcze, że pozostałe dzieci nie będą mogły zgłosić roszczenia pieniężnego po śmierci ojca.

Dziedziczenie ustawowe po mężu, gdy nie ma testamentu

Jeżeli mąż nie sporządzi testamentu, po jego śmierci do dziedziczenia ustawowego w pierwszej kolejności będą powołane jego dzieci oraz małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

W opisanej sytuacji, jeżeli mąż pozostawi żonę oraz pięcioro dzieci, czyli trzech synów z pierwszego małżeństwa i dwie córki z drugiego małżeństwa, udział żony wyniósłby 1/4 spadku, a pozostałe 3/4 przypadłoby dzieciom po równo. Każde dziecko otrzymałoby zatem po 3/20 spadku.

Do spadku wchodziłby majątek należący do męża w chwili śmierci. Jeżeli działka i domek zostały nabyte lub wybudowane przed zawarciem drugiego małżeństwa i nie weszły do majątku wspólnego małżonków, zasadniczo stanowią majątek osobisty męża. Jeżeli jednak po ślubie były ponoszone nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty męża, może powstać osobny problem rozliczeń między majątkiem wspólnym a majątkiem osobistym.

Testament na rzecz córek a zachowek dla synów

Mąż może sporządzić testament i powołać do całości spadku tylko córki z drugiego małżeństwa. W takim wariancie to córki byłyby spadkobierczyniami testamentowymi, a synowie z pierwszego małżeństwa oraz żona nie dziedziczyliby z ustawy w zakresie objętym testamentem.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że pominięte osoby bliskie nie otrzymają nic. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W typowej sytuacji dorosłe dziecko może żądać połowy wartości udziału, jaki przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni albo uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi 2/3 wartości takiego udziału.

Przykładowo, jeśli przy dziedziczeniu ustawowym synowi przypadłby udział 3/20 spadku, to jego zachowek jako osoby dorosłej i zdolnej do pracy wynosiłby co do zasady połowę tej wartości, czyli 3/40 substratu zachowku. W praktyce ostateczna wysokość zachowku - obliczenie zależy od wartości spadku, doliczanych darowizn, długów spadkowych i tego, co uprawniony otrzymał już od spadkodawcy.

Ważne jest też rozróżnienie między pominięciem w testamencie a wydziedziczeniem. Samo pominięcie dziecka w testamencie nie odbiera mu prawa do zachowku. Wydziedziczenie musi nastąpić w testamencie i wymaga ustawowej przyczyny, np. uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy albo dopuszczenia się wobec niego lub jednej z najbliższych mu osób poważnego umyślnego czynu. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu.

Darowizna działki lub domku tylko dla córek a zachowek

Jeżeli mąż za życia przekaże działkę i domek letniskowy w darowiźnie tylko córkom, synowie z pierwszego małżeństwa nadal mogą po jego śmierci dochodzić zachowku, jeżeli nie otrzymali należnej im wartości w inny sposób. Darowizny dokonane przez spadkodawcę są co do zasady doliczane do spadku przy obliczaniu zachowku.

Istotne jest to, że popularna zasada 10 lat nie chroni zwykle darowizn dokonanych na rzecz własnych dzieci. Art. 994 Kodeksu cywilnego wyłącza doliczenie darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, ale tylko wtedy, gdy chodzi o darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Córki spadkodawcy są jego zstępnymi i należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku, dlatego przy zwykłej darowiźnie dla dzieci sam upływ 10 lat nie musi usuwać ryzyka roszczeń o zachowek.

Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili dokonania darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli więc ojciec darował córkom działkę z domkiem, sąd zwykle bada, jaki był stan tej nieruchomości w dniu darowizny, a następnie przelicza jej wartość według aktualnych cen z czasu orzekania albo ustalania zachowku.

Jeżeli darowizna była połączona z ustanowieniem służebności mieszkania, dożywotnim prawem korzystania z nieruchomości lub innymi obciążeniami, trzeba ocenić ich wpływ na wartość darowizny. Szerzej podobny problem omawia artykuł: zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne.

Kto odpowiada za zapłatę zachowku po darowiźnie?

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem o zapłatę pieniędzy. Synowie z pierwszego małżeństwa nie mogliby z samego tytułu zachowku żądać wpisania ich jako współwłaścicieli działki lub domku. Mogliby natomiast żądać od osób zobowiązanych zapłaty odpowiedniej kwoty.

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się przeciwko spadkobiercom. Jeżeli jednak uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy albo osoby, która otrzymała zapis windykacyjny, może żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku. Odpowiedzialność obdarowanego jest ograniczona do granic wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko ponad wartość swojego własnego zachowku.

W praktyce oznacza to, że jeżeli córki otrzymają od ojca działkę i domek w darowiźnie, a po jego śmierci w spadku nie zostanie majątek pozwalający zaspokoić roszczenia synów, synowie mogą kierować roszczenia do córek jako obdarowanych. Córki mogą z kolei podnosić zarzuty dotyczące wartości darowizny, wcześniejszych świadczeń otrzymanych przez uprawnionych, przedawnienia albo ograniczenia odpowiedzialności.

Czy można przekazać majątek dzieciom z drugiego małżeństwa i uniknąć zachowku?

Nie ma jednego prostego sposobu, który w każdej rodzinie legalnie i bezpiecznie wyłączy zachowek. Rozwiązanie zależy od relacji rodzinnych, wartości majątku, wieku dzieci, sytuacji majątkowej małżonków i tego, czy pozostałe dzieci są gotowe podpisać umowę u notariusza.

Najpewniejszym rozwiązaniem po stronie uprawnionego jest notarialna umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo umowa ograniczona wyłącznie do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości lub w części. Taka umowa wymaga udziału przyszłego spadkodawcy oraz osoby, która zrzeka się praw. Nie można jej skutecznie narzucić jednostronnie.

Innym rozwiązaniem bywa umowa dożywocia. Jest to umowa odpłatna, w której nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Co do zasady nie jest to darowizna, dlatego w typowych przypadkach nie dolicza się jej tak jak darowizny przy obliczaniu zachowku. Trzeba jednak uważać, aby umowa nie była pozorna i rzeczywiście odpowiadała obowiązkom dożywocia. Przy przekazywaniu nieruchomości rodzinnej warto porównać możliwe warianty, w tym jak przekazać dom córce żeby nie musiała spłacać braci.

Możliwe jest także wydziedziczenie w testamencie, ale tylko wtedy, gdy istnieje rzeczywista ustawowa przyczyna i zostanie ona prawidłowo wskazana. Wydziedziczenie użyte wyłącznie po to, aby ominąć zachowek, bez podstaw faktycznych, może zostać skutecznie zakwestionowane w sądzie.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia o zachowek przedawniają się z upływem 5 lat. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko spadkobiercy testamentowemu, termin liczy się od ogłoszenia testamentu. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Po upływie terminu przedawnienia roszczenie nie wygasa automatycznie, ale zobowiązany może podnieść zarzut przedawnienia. W sprawach rodzinnych ma to duże znaczenie praktyczne, bo uprawnieni często zgłaszają roszczenia dopiero po kilku latach od śmierci rodzica.

Aktualnie osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może także żądać od sądu odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Przy rozłożeniu na raty zasadą jest maksymalnie 5 lat, ale w szczególnie uzasadnionych sytuacjach termin może zostać przedłużony, nie więcej jednak niż do 10 lat.

FAQ

Czy synowie z pierwszego małżeństwa mają prawo do zachowku?

Tak, jeżeli są dziećmi spadkodawcy i przy dziedziczeniu ustawowym byliby powołani do spadku. Nie ma znaczenia, że pochodzą z pierwszego małżeństwa. Dzieci z różnych związków mają wobec swojego rodzica równy status spadkowy.

Czy darowizna dla córek wyłącza zachowek dla pozostałych dzieci?

Nie zawsze. Zwykła darowizna dla córek może być doliczona przy obliczaniu zachowku po śmierci ojca. Pozostałe dzieci mogą wtedy żądać zapłaty odpowiedniej kwoty, jeżeli nie otrzymały należnego im zachowku w inny sposób.

Czy po 10 latach od darowizny dzieci nie mogą żądać zachowku?

W przypadku darowizn na rzecz własnych dzieci sam upływ 10 lat zwykle nie wystarcza do wyłączenia doliczenia darowizny. Limit 10 lat dotyczy darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Czy testament na córki wystarczy, żeby synowie nic nie dostali?

Testament może sprawić, że spadek odziedziczą córki, ale synowie pominięci w testamencie mogą nadal żądać zachowku. Aby pozbawić dziecko zachowku, potrzebne jest skuteczne wydziedziczenie z ustawowej przyczyny albo wcześniejsza notarialna umowa o zrzeczenie się zachowku.

Czy zachowek oznacza udział w nieruchomości?

Nie. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Uprawniony może żądać zapłaty określonej kwoty, ale samo prawo do zachowku nie daje mu automatycznie współwłasności działki, domu ani domku letniskowego.

Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?

Co do zasady po 5 latach. W przypadku roszczeń przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin biegnie od ogłoszenia testamentu. Przy roszczeniach przeciwko obdarowanemu z tytułu darowizny termin liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty?

Tak. Zobowiązany może żądać odroczenia płatności, rozłożenia zachowku na raty, a wyjątkowo także obniżenia zachowku. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1071, w szczególności art. 931, art. 991-1011 oraz art. 1048-1050.
• Art. 931 Kodeksu cywilnego - dziedziczenie ustawowe dzieci i małżonka.
• Art. 991 Kodeksu cywilnego - krąg osób uprawnionych do zachowku i podstawowa wysokość zachowku.
• Art. 993-995 Kodeksu cywilnego - doliczanie darowizn i ustalanie ich wartości przy obliczaniu zachowku.
• Art. 1007 Kodeksu cywilnego - 5-letni termin przedawnienia roszczeń o zachowek.