Dziedziczenie po ojcu i zachowek brata a wieloletnia opieka nad rodzicami

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić trzy kwestie: ważność testamentu, zasady dziedziczenia po ojcu oraz możliwość rozliczenia kosztów opieki nad rodzicami. Dopiero po ustaleniu tych elementów można ocenić, czy brat rzeczywiście ma roszczenie o zachowek albo czy można skutecznie się przed nim bronić.

Nieważny testament bez podpisu

Zgodnie z art. 949 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny testament holograficzny (własnoręczny) musi być napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Brak podpisu powoduje nieważność takiego testamentu. Jeżeli więc ojciec sporządził testament, ale go nie podpisał, dokument co do zasady nie wywołuje skutków prawnych jako testament.

Znaczenie ma oczywiście konkretny stan faktyczny. Jeżeli istniałby inny ważny testament, np. notarialny, ocena byłaby inna. Jeżeli jednak jedynym dokumentem jest niepodpisany testament własnoręczny, trzeba przyjąć, że dziedziczenie następuje z ustawy.

Co dzieje się wtedy ze spadkiem po ojcu?

Podstawą jest art. 926 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego: powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu, a dziedziczenie ustawowe następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób powołanych nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Jeżeli ojciec pozostawił żonę i dzieci, zastosowanie ma art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem w pierwszej kolejności dziedziczą małżonek oraz dzieci spadkodawcy, w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

To oznacza, że jeżeli po ojcu dziedziczy żona oraz troje dzieci, to spadek co do zasady dzieli się na cztery równe części, po 1/4 dla każdego. W takim układzie brat nie dochodzi zachowku, ponieważ sam jest spadkobiercą ustawowym.

Kiedy brat mógłby żądać zachowku?

Roszczenie o zachowek wynika z art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Uprawnionymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci powołania do spadku, darowizny albo zapisu, może żądać od spadkobiercy zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku lub jego uzupełnienia.

W praktyce brat mógłby więc żądać zachowku tylko wtedy, gdyby został pominięty w skutecznym testamencie albo gdyby majątek został wcześniej rozdysponowany np. darowiznami doliczanymi do substratu zachowku. Skoro jednak z opisu wynika nieważność testamentu i brak podpisu, zasadniczy scenariusz to dziedziczenie ustawowe, a nie zachowek.

Jeżeli chcesz szerzej zrozumieć zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne, warto porównać tę sytuację z przypadkami, w których rodzic jeszcze za życia przekazał majątek jednemu z dzieci.

Jak oblicza się zachowek?

Jeżeli jednak w konkretnej sprawie okazałoby się, że istnieje ważny testament albo doliczalne darowizny, wysokość zachowku ustala się według zasad z art. 991–995 Kodeksu cywilnego.

Najpierw ustala się udział spadkowy, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, następnie oblicza się substrat zachowku, czyli co do zasady czystą wartość spadku powiększoną o darowizny doliczalne, a na końcu stosuje się ułamek:

• 1/2 wartości udziału ustawowego – co do zasady,
• 2/3 wartości udziału ustawowego – gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.

Warto też pamiętać o art. 999 Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkobierca zobowiązany do zapłaty zachowku sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Terminy są dziś pięcioletnie. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Natomiast zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Jeżeli więc brat występuje z żądaniem po upływie tego terminu, można w procesie podnieść zarzut przedawnienia. Sąd nie uwzględnia go z urzędu – trzeba go wyraźnie zgłosić.

Czy można żądać od brata zwrotu kosztów opieki nad ojcem lub matką?

Co do zasady – nie automatycznie. Sam fakt, że jedno dziecko pomagało rodzicom częściej niż drugie, nie powoduje jeszcze powstania prostego roszczenia o „wyrównanie” kosztów wobec rodzeństwa.

Trzeba odróżnić kilka sytuacji:

• jeżeli wydatki były ponoszone bezpośrednio na potrzeby rodzica za jego zgodą lub na jego rzecz, ewentualne roszczenia mogłyby być kierowane przede wszystkim do rodzica albo później rozpatrywane jako dług spadkowy – ale tylko wtedy, gdy istnieją podstawy faktyczne i dowodowe, np. umowa, ustalenia, pożyczka, zlecenie, rozliczenia;
• jeżeli były to zwykłe koszty rodzinnej pomocy, codziennych dojazdów, zakupów czy osobistej opieki, sądy najczęściej traktują je jako świadczenia wynikające z relacji rodzinnych, a nie jako należność, którą można łatwo przerzucić na rodzeństwo;
• jeżeli któreś z dzieci pokrywało usprawiedliwione koszty utrzymania rodzica, czasem trzeba analizować również przepisy o obowiązku alimentacyjnym wobec wstępnych, w szczególności art. 128 i art. 133 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ale takie rozliczenie zależy od bardzo konkretnego stanu faktycznego: potrzeb rodzica, możliwości zarobkowych dzieci i tego, czy drugi zstępny uchylał się od obowiązku.

W praktyce więc pozwanie brata „o paliwo, czas i codzienną opiekę” zwykle jest bardzo trudne, a często nieskuteczne, jeśli nie ma wyraźnych dowodów na wspólne ustalenia albo na finansowanie zobowiązań, które obciążały wszystkich w określonych częściach.

Czy brak opieki nad ojcem może obniżyć lub wyłączyć zachowek?

Tak, ale tylko wyjątkowo. Podstawą jest art. 5 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym nie można wykonywać prawa podmiotowego w sposób sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa albo z zasadami współżycia społecznego.

W sprawach o zachowek sądy dopuszczają zastosowanie art. 5 Kodeksu cywilnego, lecz podkreślają, że obniżenie zachowku albo oddalenie powództwa może nastąpić tylko w szczególnych, rażących przypadkach. Sam chłodny kontakt rodzinny nie zawsze wystarczy. Znaczenie mają m.in.:

• wieloletni całkowity brak kontaktu z rodzicem,
• świadome uchylanie się od pomocy mimo oczywistej potrzeby,
• przerzucenie całego ciężaru opieki i kosztów na jedno lub dwoje dzieci,
• naganne zachowania wobec rodzica,
• sytuacja majątkowa i życiowa stron.

Z opisu wynika, że mogą istnieć argumenty do podniesienia zarzutu nadużycia prawa, jeżeli brat przez lata nie interesował się ojcem, a po jego śmierci występuje z wysokim żądaniem. Nie daje to jednak gwarancji wygranej, ponieważ każda taka sprawa zależy od materiału dowodowego i oceny sądu.

Pomocne może być też uporządkowanie wiedzy o obniżeniu roszczenia o zachowek, bo właśnie ten kierunek obrony bywa realny w podobnych sporach rodzinnych.

Jakie dowody warto przygotować?

Jeżeli brat będzie dochodził zachowku albo udziału w spadku w sposób ignorujący Państwa wieloletnią opiekę, warto zgromadzić:

• świadków: sąsiadów, innych członków rodziny, personel medyczny, opiekunów,
• potwierdzenia dojazdów, zakupów, leków i opłat,
• dokumentację medyczną pokazującą skalę potrzeb ojca,
• korespondencję z bratem, z której wynika jego brak zainteresowania,
• dowody Państwa codziennej obecności i organizacji opieki.

Takie dowody mogą być przydatne nie tylko przy obronie przed zachowkiem, ale także przy sporze o nakłady, rozliczenia między spadkobiercami czy ustalenie rzeczywistego stanu spadku.

Praktyczny wniosek w opisanej sprawie

Jeżeli testament ojca rzeczywiście był tylko własnoręcznym, niepodpisanym dokumentem, to brat nie powinien skutecznie domagać się zachowku po ojcu z tego tylko powodu, że został pominięty – ponieważ przy nieważnym testamencie dochodzi do dziedziczenia ustawowego. Wtedy brat dziedziczy jako spadkobierca ustawowy.

Jeżeli natomiast brat powołuje się na inne okoliczności, np. darowizny uczynione za życia ojca, wtedy trzeba osobno policzyć, czy i w jakiej wysokości mógłby ewentualnie żądać zachowku.

Co do kosztów opieki, samo wieloletnie zaangażowanie, choć bardzo istotne moralnie i faktycznie, nie daje jeszcze prostego roszczenia wobec brata. Może jednak mieć duże znaczenie jako argument obronny w sporze o zachowek i czasem prowadzić do jego obniżenia.

FAQ

Czy brat może żądać zachowku, jeśli testament ojca nie został podpisany?

Co do zasady nie, ponieważ testament własnoręczny bez podpisu jest nieważny na podstawie art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego. Wtedy dochodzi do dziedziczenia ustawowego, a brat dziedziczy udział w spadku zamiast żądać zachowku.

Czy można pozwać rodzeństwo o zwrot kosztów opieki nad rodzicem?

Nie ma tu automatyzmu. To zależy od tego, jakie były wydatki, czy istniały ustalenia rodzinne, kto był zobowiązany do ich ponoszenia i jakie są dowody. Zwykła codzienna pomoc rodzicowi często nie tworzy samodzielnego roszczenia wobec rodzeństwa.

Czy brak kontaktu z rodzicem odbiera prawo do zachowku?

Nie zawsze. Sam brak kontaktu zwykle nie wystarcza. Może jednak wyjątkowo prowadzić do obniżenia zachowku albo oddalenia powództwa na podstawie art. 5 Kodeksu cywilnego, jeżeli okoliczności są rażące i dobrze udowodnione.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?

Zasadniczo 5 lat. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego w sprawach przeciwko obdarowanemu lub zapisobiercy windykacyjnemu – od otwarcia spadku.

Jakie dowody są najważniejsze w sporze o zachowek połączonym z zarzutem braku opieki?

Najważniejsze są zeznania świadków, dokumentacja medyczna rodzica, rachunki za leczenie i opiekę, potwierdzenia przelewów oraz korespondencja pokazująca brak zainteresowania ze strony osoby żądającej zachowku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 8 maja 2013 r., sygn. akt I ACa 66/13
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 lipca 2021 r., sygn. akt I ACa 337/21
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 28 stycznia 2021 r., sygn. akt I ACa 544/20