Testament bez zachowku – kiedy jest możliwy?

Pani Beata i jej mąż chcą tak ułożyć sprawy majątkowe, aby po śmierci męża dwa domy przypadły wspólnym dzieciom, bez roszczeń o zachowek ze strony syna męża z wcześniejszego związku. W podobnych sprawach trzeba odróżnić trzy kwestie: kto będzie dziedziczył, kto mimo testamentu może żądać zachowku oraz jaki majątek rzeczywiście wejdzie do spadku po każdym z małżonków.

Czy można napisać testament bez prawa do zachowku?

Można sporządzić testament, w którym cały majątek zostanie przekazany wybranym osobom, np. małżonkowi albo konkretnym dzieciom. Taki testament wyłącza dziedziczenie ustawowe w zakresie objętym testamentem, ale nie zawsze wyłącza roszczenie o zachowek. Uprawniony, który został pominięty w testamencie, może żądać od spadkobierców zapłaty odpowiedniej kwoty pieniężnej.

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby tej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

Sformułowanie w testamencie: „pomijam syna” albo „syn nie ma prawa do zachowku” nie wystarczy. Aby pozbawić uprawnionego zachowku, potrzebne jest skuteczne wydziedziczenie albo inne zgodne z prawem rozwiązanie, np. umowa o zrzeczenie się zachowku zawarta u notariusza.

Jak skutecznie wydziedziczyć dziecko w testamencie?

Wydziedziczenie oznacza pozbawienie osoby uprawnionej prawa do zachowku. Może nastąpić tylko w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Spadkodawca może wydziedziczyć zstępnego, małżonka albo rodzica, jeżeli uprawniony do zachowku:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Nie trzeba przepisywać całego przepisu, ale należy opisać fakty tak, aby po śmierci spadkodawcy można było ustalić, z jakiego powodu doszło do wydziedziczenia.

Co powinno znaleźć się w zapisie o wydziedziczeniu?

Jeżeli celem jest takie sformułowanie testamentu, aby wydziedziczenie mogło skutecznie pozbawić konkretną osobę zachowku, zapis powinien być możliwie jednoznaczny. Powinien zawierać:

• wskazanie osoby, której ma dotyczyć wydziedziczenie,
• wyraźne oświadczenie, że spadkodawca ją wydziedzicza, czyli pozbawia prawa do zachowku,
• wskazanie ustawowej przyczyny odpowiadającej jednej z przesłanek z art. 1008 Kodeksu cywilnego,
• opis konkretnych zachowań i faktów uzasadniających tę przyczynę, np. okresu zerwania kontaktu, odmów pomocy, okoliczności konfliktu albo innych zdarzeń istotnych dla danej przesłanki.

Nie ma jednego uniwersalnego wzoru wydziedziczenia. Sama ocena spadkodawcy nie zastępuje ustawowej przesłanki, a późniejszy spór może dotyczyć zarówno treści testamentu, jak i tego, czy opisane zdarzenia rzeczywiście miały miejsce. Im bardziej ogólne i emocjonalne jest uzasadnienie, tym większe ryzyko zakwestionowania skuteczności wydziedziczenia.

Czy brak kontaktu wystarczy do wydziedziczenia?

Brak kontaktu może być argumentem za wydziedziczeniem, ale nie zawsze wystarczy. Sądy badają, czy niedopełnianie obowiązków rodzinnych było uporczywe, zawinione i rzeczywiście leżało po stronie uprawnionego. Znaczenie ma m.in. to, czy dziecko odmawiało pomocy mimo choroby, wieku albo trudnej sytuacji rodzica, czy zerwanie relacji było długotrwałe oraz kto doprowadził do konfliktu.

Jednorazowa kłótnia, sporadyczne spory rodzinne albo ograniczenie kontaktów wynikające z konfliktu wywołanego przez samego spadkodawcę zwykle nie wystarczą. W postanowieniu z 31 lipca 2025 r., I CSK 1992/24, Sąd Najwyższy przypomniał, że samo użycie w testamencie ustawowych sformułowań nie zastępuje wskazania konkretnych zachowań, a przy ocenie zerwania więzi rodzinnych znaczenie ma to, po czyjej stronie leży odpowiedzialność za rozpad relacji.

Jeżeli wydziedziczenie ma dotyczyć dziecka, które przez lata nie utrzymuje kontaktu z rodzicem, w testamencie warto wskazać konkretne fakty: od kiedy brak jest kontaktu, czy rodzic prosił o pomoc, czy dziecko wiedziało o chorobie albo potrzebach rodzica oraz czy odmówiło wsparcia.

Forma testamentu i najczęstsze błędy

Testament może być sporządzony m.in. w formie własnoręcznej albo notarialnej. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym i podpisany; powinien także zawierać datę. Wydruk podpisany odręcznie nie jest testamentem własnoręcznym. Przy sprawach o większy majątek, nieruchomości albo wydziedziczenie testament notarialny zmniejsza ryzyko błędów formalnych i ułatwia późniejsze wykazanie treści rozrządzeń.

Małżonkowie nie mogą sporządzić jednego wspólnego testamentu. Każdy z nich rozporządza swoim majątkiem na wypadek własnej śmierci i powinien sporządzić osobny testament. W sprawie pani Beaty oznacza to, że mąż może rozporządzić swoim majątkiem i swoim udziałem w majątku wspólnym, a pani Beata swoim majątkiem i swoim udziałem. Żona nie może skutecznie wydziedziczyć syna męża, jeżeli nie jest on jej spadkobiercą ustawowym uprawnionym do zachowku.

Wydziedziczenie a przebaczenie i dzieci wydziedziczonego

Wydziedziczenie nie będzie skuteczne, jeżeli spadkodawca przebaczył uprawnionemu. Przebaczenie nie wymaga szczególnej formy. Sąd Najwyższy w uchwale z 19 października 2018 r., III CZP 37/18, potwierdził, że może ono nastąpić także po wydziedziczeniu zawartym w testamencie i do swojej skuteczności nie wymaga formy testamentowej. W sporze o zachowek znaczenie mogą więc mieć późniejsze zachowanie spadkodawcy, korespondencja, kontakty rodzinne i zeznania świadków.

Trzeba również pamiętać o art. 1011 Kodeksu cywilnego: zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Oznacza to, że wydziedziczenie syna nie zawsze zamyka temat zachowku, jeżeli syn ma dzieci. Zstępni wydziedziczonego mogą mieć własne prawo do zachowku mimo wydziedziczenia ich rodzica.

Majątek osobisty i majątek wspólny małżonków a zachowek

W sprawach małżonków kluczowe jest ustalenie, co rzeczywiście należy do spadku po każdym z nich. Z chwilą zawarcia małżeństwa co do zasady powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Przedmioty nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Do majątku osobistego należą m.in. przedmioty nabyte przed ślubem, a także rzeczy i prawa nabyte przez dziedziczenie, zapis albo darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej. Jeżeli więc mąż pani Beaty nabył dom przed zawarciem małżeństwa, dom ten zasadniczo należy do jego majątku osobistego i może wejść do spadku po nim. Drugi dom nabyty w trakcie małżeństwa może być składnikiem majątku wspólnego, a po śmierci jednego z małżonków do spadku wchodzi zasadniczo udział zmarłego w tym majątku.

Syn męża pani Beaty, jako jego dziecko, może być uprawniony do zachowku po ojcu. Nie dziedziczy natomiast po pani Beacie, jeżeli nie został przez nią przysposobiony ani powołany w testamencie. W praktyce jego roszczenie po śmierci ojca może być liczone od wartości majątku osobistego ojca oraz od udziału ojca w majątku wspólnym, po uwzględnieniu długów spadkowych i zasad obliczania zachowku.

Umowa o zrzeczenie się zachowku

Najbardziej przewidywalnym rozwiązaniem, jeżeli strony są w stanie się porozumieć, jest umowa z przyszłym spadkodawcą. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może zrzec się dziedziczenia po przyszłym spadkodawcy, a zrzeczenie może być ograniczone tylko do prawa do zachowku w całości albo w części. Taka umowa wymaga formy aktu notarialnego.

To rozwiązanie jest inne niż wydziedziczenie. Nie wymaga udowadniania winy dziecka ani istnienia przesłanek z art. 1008 Kodeksu cywilnego, ale wymaga zgody osoby, która ma zrzec się dziedziczenia albo zachowku. W praktyce bywa stosowane wtedy, gdy jedno dziecko otrzymało już znaczną pomoc za życia rodzica i strony chcą jasno uregulować rozliczenia na przyszłość.

Przy pełnym zrzeczeniu się dziedziczenia art. 1049 Kodeksu cywilnego przewiduje co do zasady skutki także wobec zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej. Jeżeli umowa ma być ograniczona tylko do zachowku, jej treść powinna precyzyjnie określać zakres zrzeczenia oraz to, czy i w jakim zakresie skutek ma dotyczyć zstępnych osoby zrzekającej się. Warto dopilnować, aby zostało to jednoznacznie ujęte w akcie notarialnym.

Darowizna domu a zachowek

Przeniesienie własności domu w drodze darowizny nie zawsze chroni przed zachowkiem. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z zastrzeżeniem wyjątków wskazanych w dalszych przepisach.

Nie dolicza się m.in. drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach. Nie dolicza się też darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy zostały dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizny na rzecz dzieci, małżonka albo innych osób uprawnionych do zachowku mogą więc nadal mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku mimo upływu wielu lat.

Dlatego prosta darowizna domu na rzecz jednego dziecka może w przyszłości zwiększyć podstawę obliczenia zachowku dla innego uprawnionego. Więcej o takich sytuacjach omawiamy w sprawach dotyczących darowizny i umowy dożywocia.

Umowa dożywocia jako sposób przeniesienia nieruchomości

Innym rozwiązaniem może być umowa dożywocia. Polega ona na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Typowo obejmuje to przyjęcie zbywcy jako domownika, dostarczanie wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom, chyba że strony inaczej ukształtują obowiązki w akcie notarialnym.

Umowa dożywocia wymaga aktu notarialnego. Jeżeli jest rzeczywista i odpłatna, jej skutkiem nie jest darowizna, lecz przeniesienie nieruchomości w zamian za konkretne świadczenia. Z tego powodu wartość nieruchomości przekazanej w ramach prawdziwej umowy dożywocia co do zasady nie jest doliczana do substratu zachowku tak jak darowizna.

Trzeba jednak zachować ostrożność. Jeżeli umowa dożywocia jest pozorna, obowiązki nabywcy nie są wykonywane albo z okoliczności wynika, że strony chciały tylko ukryć darowiznę, może powstać spór. W takich sprawach znaczenie mają treść aktu notarialnego, rzeczywiste wykonywanie obowiązków i relacje między stronami.

Ile kosztuje umowa dożywocia u notariusza?

Umowa dożywocia podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych (PCC). Podatnikiem jest nabywca własności nieruchomości. Podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa nieruchomości lub prawa użytkowania wieczystego, a przy przeniesieniu własności nieruchomości stawka PCC wynosi 2%.

Osobno trzeba uwzględnić taksę notarialną. Jej maksymalna wysokość zależy od wartości przedmiotu czynności. Notariusz może pobrać mniej niż stawka maksymalna. Do taksy dolicza się VAT, a ponadto mogą pojawić się koszty wypisów i opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej.

• do 3000 zł – 100 zł,
• powyżej 3000 zł do 10 000 zł – 100 zł + 3% od nadwyżki powyżej 3000 zł,
• powyżej 10 000 zł do 30 000 zł – 310 zł + 2% od nadwyżki powyżej 10 000 zł,
• powyżej 30 000 zł do 60 000 zł – 710 zł + 1% od nadwyżki powyżej 30 000 zł,
• powyżej 60 000 zł do 1 000 000 zł – 1010 zł + 0,4% od nadwyżki powyżej 60 000 zł,
• powyżej 1 000 000 zł do 2 000 000 zł – 4770 zł + 0,2% od nadwyżki powyżej 1 000 000 zł,
• powyżej 2 000 000 zł – 6770 zł + 0,25% od nadwyżki powyżej 2 000 000 zł, nie więcej niż 10 000 zł, a przy czynnościach pomiędzy osobami zaliczonymi do I grupy podatkowej nie więcej niż 7500 zł.

Jeżeli nieruchomość należy do majątku wspólnego małżonków, do aktu powinni co do zasady stanąć oboje małżonkowie. Jeżeli należy wyłącznie do majątku osobistego jednego z nich, rozporządzać może właściciel, choć skutki dla rozliczeń rodzinnych i zachowku trzeba ocenić indywidualnie.

Co można zrobić, gdy zachowek pozostanie do zapłaty?

Nawet dobrze przygotowany testament nie zawsze wyeliminuje zachowek. Jeżeli roszczenie powstanie, osoba zobowiązana do zapłaty może w określonych sytuacjach żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżenia jego wysokości, z uwzględnieniem sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego oraz zobowiązanego.

Nie jest to automatyczne. Trzeba wykazać konkretne okoliczności uzasadniające takie rozwiązanie. Dlatego planowanie spadkowe najlepiej przeprowadzić wcześniej, a nie dopiero po śmierci spadkodawcy.

FAQ

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 991, 993–997¹, 1008–1011 oraz 1048–1049 – Dz.U. 2026 poz. 795 ze zm.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31 i 33 – Dz.U. 2026 poz. 236 ze zm.
3. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, w szczególności art. 1, 4, 6 i 7 – Dz.U. 2026 poz. 191 ze zm.
4. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej – Dz.U. 2024 poz. 1566
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2018 r., sygn. akt III CZP 37/18 – Sąd Najwyższy
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 lipca 2025 r., sygn. akt I CSK 1992/24
7. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 1961 r., sygn. akt I CR 365/60
8. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 października 2009 r., sygn. akt VI ACa 448/2009
9. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., sygn. akt II CKN 1397/2000