Kiedy sąd może orzec opiekę naprzemienną nad dzieckiem?

Na czym polega opieka naprzemienna

W polskich przepisach nie ma odrębnej definicji ustawowej „opieki naprzemiennej”, ale w praktyce chodzi o taki model wykonywania pieczy nad dzieckiem, w którym dziecko mieszka na przemian u obojga rodziców według ustalonego harmonogramu. Podstawą rozstrzygnięcia sądu są przede wszystkim przepisy o władzy rodzicielskiej, miejscu pobytu dziecka i kontaktach.

Jeżeli rodzice żyją osobno, sąd rozstrzyga o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem na podstawie art. 58 § 1 i § 1a ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz odpowiednio art. 107 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W każdym wypadku pierwszeństwo ma dobro dziecka. Powiązanym zagadnieniem jest opieka naprzemienna bez wskazania głównego opiekuna.

Dobro dziecka wynika także z art. 56 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a przy rozstrzyganiu o dziecku sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności konkretnej sprawy: wiek dziecka, jego rytm dnia, więź z rodzicami, odległość między domami, możliwość chodzenia do jednego przedszkola lub szkoły, stan zdrowia oraz poziom konfliktu między rodzicami.

Kiedy sąd może orzec opiekę naprzemienną

Sąd może przyjąć model naprzemienny wtedy, gdy z materiału dowodowego wynika, że oboje rodzice mają porównywalne kompetencje opiekuńczo-wychowawcze, są dyspozycyjni i potrafią współdziałać w sprawach dziecka. Wynika to z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny.

W praktyce szczególnie ważne są:

• rzeczywiste, a nie tylko deklarowane zaangażowanie w wychowanie dziecka,
• zdolność rodziców do podejmowania wspólnych decyzji,
• brak destabilizacji codziennego życia dziecka,
• niewielka odległość między miejscami zamieszkania rodziców,
• zapewnienie dziecku podobnych warunków bytowych i organizacyjnych,
• brak zagrożeń dla bezpieczeństwa dziecka.

Jeżeli między rodzicami trwa silny konflikt, występuje przemoc, manipulowanie dzieckiem, utrudnianie kontaktów albo brak podstawowej komunikacji, sąd często uznaje, że opieka naprzemienna nie będzie dobrym rozwiązaniem. Samo formalne posiadanie pełnej władzy rodzicielskiej nie oznacza jeszcze, że model naprzemienny jest możliwy.

Czy praca ojca w systemie wyjazdowym ma znaczenie

opieka naprzemienna nad dzieckiem wymaga przede wszystkim realnej możliwości współpracy rodziców i stabilnej organizacji codziennego życia dziecka. Tak. Jeżeli jeden z rodziców pracuje w transporcie międzynarodowym albo w długich cyklach wyjazdowych, sąd oceni, czy taki tryb pracy pozwala na realne, osobiste wykonywanie pieczy nad dzieckiem. Dla sądu liczy się nie to, że rodzic „chce” zabierać dziecko na dwa tygodnie, ale czy jest w stanie zapewnić mu w tym czasie codzienną opiekę, stałość, opiekę medyczną, przedszkole lub szkołę, zajęcia dodatkowe i spokojny rytm życia.

Jeżeli dziecko jest małe, a jeden z rodziców przez długie okresy pozostaje poza domem, może to przemawiać przeciwko modelowi naprzemiennemu. Sąd bada bowiem, czy harmonogram nie będzie nadmiernie obciążający dla dziecka i czy nie dojdzie do przerzucenia faktycznej opieki na osoby trzecie.

W takiej sytuacji częściej spotyka się rozwiązanie polegające na ustaleniu miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców i szerokich kontaktów drugiego rodzica, a nie opieki naprzemiennej. W podobnych sprawach znaczenie ma też to, czy później możliwa będzie zmiana opieki naprzemiennej, gdy model przestaje działać w praktyce.

Czy brak pracy matki przekreśla jej szanse w sądzie

Sam fakt, że jeden z rodziców nie pracuje zawodowo, nie przesądza o rozstrzygnięciu. Sąd nie wybiera rodzica „lepiej zarabiającego”, tylko bada, jakie rozwiązanie najlepiej zabezpiecza dobro dziecka. Znaczenie ma to, kto dotychczas realnie zajmował się dzieckiem, kto organizował leczenie, przedszkole, codzienną opiekę i czy dziecko ma z tym rodzicem silniejszą, stabilną więź.

Brak zatrudnienia może mieć znaczenie pośrednie, jeśli wiąże się z trudną sytuacją mieszkaniową lub finansową, ale nie jest automatyczną przeszkodą do powierzenia pieczy nad dzieckiem. Jednocześnie drugi rodzic nie może skutecznie domagać się pieczy tylko dlatego, że pracuje i osiąga dochody.

Opieka naprzemienna a alimenty

Nieprawidłowe jest założenie, że po orzeczeniu opieki naprzemiennej alimenty zawsze „znikają”. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, a zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakres świadczeń zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz zarobkowych i majątkowych możliwości rodziców.

Nawet przy zbliżonym podziale czasu sąd może ustalić alimenty, jeśli:

• dochody rodziców są wyraźnie nierówne,
• jedno z rodziców ponosi większe stałe koszty dziecka,
• dziecko ma szczególne potrzeby zdrowotne lub edukacyjne,
• czas opieki jest formalnie podobny, ale wydatki nie rozkładają się po równo.

Jeżeli chcesz porównać, kiedy przy takim modelu możliwe jest ograniczenie albo zniesienie świadczeń, zobacz też materiał: opieka naprzemienna a uchylenie alimentów.

Opieka naprzemienna to nie to samo co kontakty

Trzeba odróżnić pieczę naprzemienną od prawa do kontaktów. Zgodnie z art. 113 § 1 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Z kolei art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że kontakty obejmują w szczególności odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję i porozumiewanie się na odległość.

To oznacza, że nawet jeśli sąd nie orzeknie opieki naprzemiennej, drugi rodzic nadal może mieć szerokie i regularne kontakty z dzieckiem. Zakres tych kontaktów zależy od konkretnego stanu faktycznego. Jeżeli istnieje zagrożenie dla dobra dziecka, sąd może je ograniczyć na podstawie art. 113² § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a wyjątkowo nawet zakazać kontaktów na podstawie art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W sprawach konfliktowych przydatny może być też materiał o tym, kiedy możliwe jest ograniczenie kontaktów oraz kiedy rodzic może domagać się dalej idącego rozstrzygnięcia, np. przyznanie opieki ojcu.

Jakie dowody są ważne w sprawie o opiekę nad dzieckiem

W postępowaniu sądowym znaczenie mają przede wszystkim dowody pokazujące, jak wygląda codzienna opieka nad dzieckiem. Mogą to być:

• wiadomości między rodzicami dotyczące dziecka,
• dokumentacja z przedszkola, szkoły lub od lekarzy,
• potwierdzenia odbioru dziecka i organizowania opieki,
• zeznania świadków, którzy znają sytuację rodzinną,
• dowody potwierdzające niestabilny tryb pracy jednego z rodziców,
• opinia OZSS, jeśli sąd ją zleci.

W sprawach o władzę rodzicielską, miejsce pobytu dziecka i kontakty sąd bardzo często opiera się na ocenie praktycznego funkcjonowania rodziny. Same zapewnienia składane na rozprawie zwykle nie wystarczą.

Co może zrobić rodzic, który nie zgadza się na opiekę naprzemienną

Jeżeli uważasz, że taki model nie będzie dobry dla dziecka, w pozwie rozwodowym albo w odpowiedzi na pozew warto wyraźnie wskazać własny wniosek co do władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka i kontaktów. Należy opisać konkretnie, dlaczego proponowany przez drugiego rodzica system jest niewykonalny lub szkodliwy dla dziecka.

Warto wskazać m.in.:

• wiek dziecka i jego potrzebę stałości,
• rozkład pracy drugiego rodzica,
• dotychczasowy podział obowiązków opiekuńczych,
• problemy komunikacyjne między rodzicami,
• okoliczności świadczące o przemocy psychicznej, ekonomicznej lub manipulacji, jeśli mają wpływ na dobro dziecka.

Jeżeli sprawa jest pilna, można rozważyć wniosek o zabezpieczenie na czas procesu, aby sąd tymczasowo ustalił miejsce pobytu dziecka i kontakty do czasu prawomocnego zakończenia sprawy. Podstawą procesową jest art. 730 § 1 i art. 730¹ § 1 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w związku z przepisami o sprawach rodzinnych.

FAQ

Czy sąd może orzec opiekę naprzemienną bez zgody jednego z rodziców?

Tak. Jeżeli sąd uzna, że taki model najlepiej realizuje dobro dziecka, może go orzec mimo sprzeciwu jednego z rodziców. W praktyce jednak brak współpracy między rodzicami często działa przeciwko opiece naprzemiennej.

Czy małe dziecko może być objęte opieką naprzemienną?

Może, ale sąd bada to bardzo ostrożnie. Im młodsze dziecko, tym większe znaczenie mają stałość miejsca pobytu, rytm dnia i przywiązanie do głównego opiekuna.

Czy przy opiece naprzemiennej alimenty zawsze są uchylane?

Nie. O alimentach decydują art. 133 § 1 i art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli możliwości zarobkowe rodziców lub rzeczywiste koszty utrzymania dziecka są nierówne, alimenty mogą zostać zasądzone także przy pieczy naprzemiennej.

Czy brak pracy jednego z rodziców przesądza o przegranej?

Nie. Sąd ocenia całokształt sytuacji dziecka. Sama nieaktywność zawodowa nie odbiera prawa do pieczy nad dzieckiem, choć może mieć znaczenie pomocnicze przy ocenie warunków bytowych.

Czy ojciec może dostać szerokie kontakty zamiast opieki naprzemiennej?

Tak. To bardzo częste rozwiązanie, gdy drugi rodzic chce aktywnie uczestniczyć w życiu dziecka, ale warunki nie pozwalają na pełną naprzemienność.

Źródła

• Ustawa z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 56 § 2, art. 58 § 1 i § 1a, art. 95 § 3, art. 107 § 1 i § 2, art. 113 § 1 i § 2, art. 113² § 1, art. 113³, art. 133 § 1, art. 135 § 1.
• Ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 730 § 1 i art. 730¹ § 1.