Przyznanie opieki nad dzieckiem ojcu

Jakie są szanse na przyznanie opieki nad dzieckiem ojcu?

W praktyce nie mówi się dziś ściśle o „przyznaniu opieki”, lecz najczęściej o: pozostawieniu albo ograniczeniu władzy rodzicielskiej, ustaleniu miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców oraz uregulowaniu kontaktów. Jeżeli rodzice żyją osobno, sąd może określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i ustalić, przy którym z rodziców dziecko będzie mieszkało.

Podstawą jest art. 107 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom żyjącym w rozłączeniu, sąd opiekuńczy może ze względu na dobro dziecka określić sposób jej wykonywania. Sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom albo powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień.

Nie ma przepisu, który dawałby pierwszeństwo matce. O wyniku sprawy decyduje przede wszystkim dobro dziecka, o którym mowa także w art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz w art. 56 § 2, art. 58 § 1 i § 1a tego aktu w sprawach rodzinnych. Sąd bada więc nie deklaracje rodziców, lecz to, kto realnie zapewni dziecku stabilność, bezpieczeństwo, więź emocjonalną, opiekę medyczną, edukację i spokojne relacje z drugim rodzicem.

Jeżeli drugi rodzic samowolnie wyjechał z dzieckiem, zerwał dotychczasowe środowisko życia i utrudnia Panu kontakt, są to okoliczności istotne procesowo. Same w sobie nie przesądzają jeszcze wyniku, ale mogą silnie przemawiać za zmianą dotychczasowego sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej.

Co sąd bierze pod uwagę w sprawie o miejsce pobytu dziecka?

W takich sprawach sąd ocenia całokształt sytuacji rodzinnej. Znaczenie mają w szczególności:

• dotychczasowy udział każdego z rodziców w codziennej opiece;
• warunki mieszkaniowe i organizacyjne;
• stabilność życiowa i emocjonalna;
• gotowość do współpracy z drugim rodzicem;
• więź dziecka z każdym z rodziców i z rodzeństwem;
• ciągłość wychowania, przedszkola lub szkoły oraz środowiska społecznego;
• ewentualne zaniedbania, uzależnienia, przemoc, manipulowanie dzieckiem lub utrudnianie kontaktów.

Jeżeli dziecko jest starsze i jego rozwój na to pozwala, sąd może wysłuchać małoletniego na podstawie art. 216¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Wysłuchanie odbywa się poza salą rozpraw, stosownie do stopnia dojrzałości dziecka, i nie ma charakteru formalnego przesłuchania.

W praktyce duże znaczenie ma również opinia Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów, jeśli sąd dopuści taki dowód. Specjaliści oceniają relacje rodzinne, kompetencje wychowawcze rodziców i potrzeby dziecka.

Wyjazd matki z dzieckiem bez zgody ojca – jakie ma znaczenie?

Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje pełna władza rodzicielska, istotne sprawy dziecka powinny być rozstrzygane wspólnie przez rodziców na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Do istotnych spraw dziecka może należeć m.in. zmiana miejsca pobytu, zwłaszcza gdy oznacza zerwanie dotychczasowego środowiska życia albo utrudnienie wykonywania kontaktów.

Sam wyjazd nie oznacza jeszcze automatycznie bezprawnego uprowadzenia w rozumieniu prawa międzynarodowego. Jeżeli jednak doszło do wyjazdu za granicę bez zgody drugiego rodzica wykonującego władzę rodzicielską, w określonych stanach faktycznych może mieć zastosowanie Konwencja haska z dnia 25 października 1980 r. dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę. Ocena zależy od tego, gdzie było miejsce zwykłego pobytu dziecka, jaki był zakres władzy rodzicielskiej oraz czy ojciec faktycznie wykonywał prawa do pieczy w chwili wyjazdu.

Jeżeli dziecko przebywa za granicą albo daleko od dotychczasowego miejsca zamieszkania, należy działać szybko. W sprawie krajowej można złożyć wniosek o ustalenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu, o zabezpieczenie tego roszczenia na czas postępowania oraz o uregulowanie kontaktów. Gdy pojawia się element międzynarodowy, konieczna bywa równoległa analiza przepisów unijnych i konwencyjnych.

Czy uzależnienie od Internetu albo zaniedbywanie domu ma znaczenie dla sądu?

Tak, ale tylko wtedy, gdy da się wykazać, że takie zachowanie realnie wpływa na dobro dziecka. Samo korzystanie z Internetu przez wiele godzin dziennie nie wystarczy. Trzeba pokazać skutki: brak opieki, zaniedbanie posiłków, higieny, rytmu dnia, izolowanie dziecka, ignorowanie potrzeb zdrowotnych lub emocjonalnych, pozostawianie dziecka bez nadzoru.

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd może wydać odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Może np. zobowiązać rodziców do określonego postępowania, skierować do terapii, nadzoru kuratora albo zmienić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej. Dopiero dalej idące przypadki mogą uzasadniać ograniczenie, zawieszenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 110 i art. 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce sąd odróżnia:

Jeżeli matka nie ma stałego dochodu, to także może być oceniane przez sąd, ale nie rozstrzyga samoistnie. Sąd sprawdza, czy rodzic mimo tego zapewnia dziecku stabilne warunki. Sam brak pracy nie oznacza automatycznie braku kompetencji wychowawczych.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sprawach rodzinnych najważniejsze są dowody pokazujące codzienne życie dziecka, a nie tylko ogólne zarzuty. Warto przygotować:

• świadków, którzy widzieli sposób sprawowania opieki przez oboje rodziców;
• korespondencję SMS, e-mail, komunikatory potwierdzające wyjazd, utrudnianie kontaktów lub brak współpracy;
• wydruki potwierdzające aktywność internetową tylko wtedy, gdy mają związek z zaniedbaniem dziecka;
• dokumentację medyczną dziecka, jeżeli pokazuje brak troski o leczenie lub badania;
• zaświadczenia z przedszkola, szkoły lub żłobka;
• zdjęcia, harmonogram opieki, potwierdzenia odbioru dziecka, rachunki związane z utrzymaniem;
• wniosek o opinię OZSS, jeżeli konflikt dotyczy kompetencji wychowawczych i więzi z dzieckiem.

Trzeba unikać gołosłownych ocen typu „zła matka” albo „nie interesuje się dzieckiem”. Sąd lepiej oceni konkret: kto odprowadzał dziecko, kto chodził do lekarza, kto organizował dzień, kto zapewniał opiekę, kto utrudniał relację z drugim rodzicem.

Co zrobić, gdy matka złożyła już pismo do sądu?

Jeżeli otrzyma Pan odpis wniosku lub pozwu, trzeba zareagować w terminie wskazanym przez sąd. W sprawach opiekuńczych najczęściej mamy do czynienia z postępowaniem nieprocesowym, a nie z klasycznym pozwem. W praktyce może Pan złożyć odpowiedź na wniosek i własne wnioski dotyczące:

• ustalenia miejsca pobytu dziecka przy ojcu,
• powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej ojcu z ograniczeniem władzy matki do określonych spraw,
• zabezpieczenia miejsca pobytu dziecka na czas postępowania,
• uregulowania kontaktów,
• dopuszczenia określonych dowodów.

Jeżeli sąd wyznaczy termin do złożenia pisma przygotowawczego, należy go bezwzględnie dotrzymać. Podstawą są art. 205³ i następne Kodeksu postępowania cywilnego w sprawach rozpoznawanych procesowo oraz ogólne zasady koncentracji materiału dowodowego. Spóźnione twierdzenia i dowody mogą zostać pominięte, jeżeli strona bez usprawiedliwienia zgłasza je zbyt późno.

W sprawach dotyczących dziecka bardzo ważny bywa także wniosek o zabezpieczenie. Na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może tymczasowo uregulować sytuację dziecka do czasu prawomocnego zakończenia sprawy.

Jakie wnioski warto złożyć do sądu?

Zakres wniosków zależy od stanu faktycznego, ale najczęściej warto rozważyć:

1. wniosek o ustalenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu;
2. wniosek o powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej ojcu z ograniczeniem władzy matki do współdecydowania o najważniejszych sprawach;
3. wniosek o zabezpieczenie miejsca pobytu dziecka na czas postępowania;
4. wniosek o szczegółowe uregulowanie kontaktów;
5. wniosek o zobowiązanie stron do niewywożenia dziecka bez zgody drugiego rodzica lub bez zgody sądu, jeżeli okoliczności to uzasadniają;
6. wniosek o opinię OZSS;
7. wniosek o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków i dokumentów.

Jeżeli konflikt między rodzicami jest silny, a oboje chcą uczestniczyć w wychowaniu, sąd może badać również model pieczy naprzemiennej. Taki model wymaga jednak realnej współpracy i odpowiednich warunków. Jeżeli tej współpracy brak, częściej zapada rozstrzygnięcie o ustaleniu stałego miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców. W razie późniejszej zmiany okoliczności możliwa jest zmiana opieki naprzemiennej.

Czy mediacja ma sens?

Tak, jeżeli mimo konfliktu rodzice są w stanie uzgodnić najważniejsze sprawy dziecka. Sąd rodzinny powinien dążyć do ugodowego rozwiązania sporu, jeśli nie godzi to w dobro dziecka. Mediacja może pomóc ustalić miejsce pobytu, kontakty, sposób podejmowania decyzji, wakacje, święta i kwestie edukacyjne.

Jeżeli rodzice uzgodnią plan opieki zgodny z dobrem dziecka, sąd może uwzględnić takie porozumienie przy rozstrzygnięciu, co koresponduje z art. 107 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce przydatne bywa też wcześniejsze ustalenie zasad podobnych do tych, które opisuje powierzenie wykonywania władzy, choć zawsze decydujące jest zatwierdzenie lub rozstrzygnięcie sądu.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne okoliczności mogą zostać ocenione przez sąd w zależności od dowodów i faktycznego wpływu na dobro dziecka.

FAQ

Czy sąd częściej przyznaje dziecko matce niż ojcu?

Nie ma takiej zasady w przepisach. Sąd kieruje się dobrem dziecka i ocenia realne warunki wychowawcze każdego z rodziców.

Czy brak pracy matki wystarczy, aby dziecko zamieszkało z ojcem?

Nie. To tylko jedna z okoliczności. Sąd bada całą sytuację dziecka, a nie sam fakt zatrudnienia.

Czy wyjazd z dzieckiem bez zgody ojca zawsze jest bezprawny?

Nie zawsze. Wszystko zależy od zakresu władzy rodzicielskiej, miejsca zwykłego pobytu dziecka i konkretnych okoliczności. Taki wyjazd może jednak mieć poważne znaczenie dla rozstrzygnięcia rodzinnego.

Czy ojciec może żądać zabezpieczenia jeszcze przed końcem sprawy?

Tak. Może wnieść o zabezpieczenie miejsca pobytu dziecka, kontaktów lub innych kwestii na czas postępowania na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego o zabezpieczeniu.

Czy trzeba od razu wnosić o pozbawienie matki władzy rodzicielskiej?

Nie. W wielu sprawach wystarczające jest ustalenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu i ograniczenie władzy drugiego rodzica do określonych spraw. Pozbawienie władzy jest środkiem najdalej idącym.

Czy można zmienić wcześniejsze orzeczenie sądu?

Tak, jeżeli po wydaniu orzeczenia istotnie zmieniły się okoliczności dotyczące dobra dziecka. Wtedy można żądać zmiany wcześniejszego rozstrzygnięcia.

Źródła

• art. 95 § 3, art. 97 § 2, art. 107 § 1–2, art. 109 § 1–2, art. 110, art. 111 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 216¹ § 1, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1–2, art. 755 § 1, art. 205³ i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r.
• orzecznictwo i praktyka sądów rodzinnych dotyczące dobra dziecka, miejsca pobytu dziecka i wykonywania władzy rodzicielskiej