Umowa mediacyjna w sprawie opieki nad dziećmi

Ugoda mediacyjna w sprawie opieki nad dziećmi — od czego zacząć?

W sprawach dotyczących dzieci najważniejszym kryterium nie jest wygoda rodziców, lecz dobro dziecka. Wynika to wprost z art. 95 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny. Dlatego nawet zgodne ustalenia rodziców mogą zostać zakwestionowane, jeżeli w praktyce pogarszają sytuację dziecka.

Jeżeli rodzice są po rozwodzie, trzeba sprawdzić, co dokładnie wynika z wyroku rozwodowego. Zgodnie z art. 58 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy sąd w wyroku rozwodowym rozstrzyga m.in. o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem, kontaktach rodziców z dzieckiem oraz o kosztach utrzymania i wychowania dziecka. Jeżeli wyrok wskazuje, że dziecko mieszka przy matce, a ojciec ma określone kontakty, to późniejsza ugoda rodziców powinna być tak ułożona, aby nie pozostawała w sprzeczności z obowiązującym orzeczeniem.

W praktyce najbezpieczniej odróżnić dwie kwestie: zmianę miejsca pobytu lub sposobu sprawowania pieczy nad dzieckiem oraz rozszerzenie kontaktów z drugim rodzicem. Kontakty są prawem i obowiązkiem rodzica oraz dziecka na podstawie art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zmiana głównego miejsca pobytu dziecka albo wprowadzenie pieczy naprzemiennej może natomiast wymagać dalej idącej ingerencji sądu, zwłaszcza gdy wcześniej zapadł wyrok rozwodowy.

Czy były mąż może sam „zabrać” dzieci po zawarciu nowego związku?

Nie. Jeżeli rodzicom przysługuje władza rodzicielska, oboje mają prawa i obowiązki wobec dzieci, ale żaden z rodziców nie może samowolnie zmienić sytuacji dziecka wbrew obowiązującemu orzeczeniu sądu. Jeżeli wyrok rozwodowy albo postanowienie sądu rodzinnego określa, przy którym rodzicu dzieci mają mieszkać, drugi rodzic nie może jednostronnie zastąpić tego orzeczenia własną decyzją.

W istotnych sprawach dziecka rodzice powinni rozstrzygać wspólnie. Wynika to z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. Do takich spraw może należeć m.in. zmiana miejsca stałego pobytu dziecka, szkoły, sposobu leczenia, wyjazd za granicę albo model opieki naprzemiennej.

Nowe małżeństwo ojca nie jest samo w sobie podstawą do zmiany miejsca pobytu dzieci. Może być jednym z elementów oceny sytuacji rodzinnej, ale sąd bada całokształt okoliczności: relacje dzieci z obojgiem rodziców, warunki mieszkaniowe, szkołę, odległości, wiek dzieci, ich potrzeby, dotychczasową stabilność oraz zdolność rodziców do współpracy.

Czy ugoda mediacyjna może przewidywać opiekę naprzemienną?

Tak, ugoda mediacyjna może przewidywać model, w którym dziecko przebywa naprzemiennie u każdego z rodziców. Trzeba jednak pamiętać, że pojęcie „opieka naprzemienna” nie jest szczegółowo zdefiniowane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym jako odrębna instytucja. W praktyce chodzi o takie uregulowanie sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka i kontaktów, aby dziecko regularnie przebywało u obojga rodziców w porównywalnych okresach.

Podstawą do uwzględnienia zgodnego porozumienia rodziców w wyroku rozwodowym jest art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który nakazuje sądowi uwzględnić pisemne porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka. Po rozwodzie zmianę wcześniejszego rozstrzygnięcia umożliwia art. 106 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Opieka naprzemienna wymaga wysokiego poziomu współpracy. Jeżeli rodzice mieszkają daleko od siebie, nie potrafią komunikować się w sprawach szkoły i leczenia albo dziecko silnie sprzeciwia się zmianie, sąd może uznać, że lepsze będzie pozostawienie głównego miejsca pobytu przy jednym rodzicu i rozszerzenie kontaktów z drugim rodzicem.

Czy ugoda mediacyjna może być zawarta na okres próbny?

Tak, rodzice mogą w ugodzie ustalić, że określone zasady będą obowiązywały przez czas oznaczony, np. przez 3 miesiące, 6 miesięcy albo do końca roku szkolnego. W sprawach dzieci lepiej unikać sformułowania „okres próbny”, ponieważ może sugerować eksperymentowanie sytuacją dziecka. Bezpieczniej napisać, że rodzice ustalają określony harmonogram na czas oznaczony, a po jego upływie dokonają oceny, czy rozwiązanie służy dobru dzieci.

W takiej ugodzie warto wskazać, co ma się stać po upływie oznaczonego czasu. Można zapisać, że rodzice ponownie podejmą mediację, przedstawią sądowi zgodny wniosek o zmianę ugody albo wrócą do wcześniejszego modelu kontaktów, jeżeli sąd tak postanowi. Jeżeli ugoda została zatwierdzona przez sąd i zmienia wcześniejsze orzeczenie, powrót do poprzednich zasad również powinien zostać uregulowany w sposób zgodny z orzeczeniem sądu.

Szczególnie ważne jest precyzyjne określenie harmonogramu. Ugoda powinna wskazywać dni i godziny przekazywania dzieci, miejsce odbioru, sposób odwożenia, zasady kontaktu telefonicznego, święta, ferie, wakacje, dni wolne od szkoły, urodziny, koszty dojazdów oraz sposób informowania drugiego rodzica o chorobie dziecka.

Czy ugoda mediacyjna musi być zatwierdzona przez sąd?

Jeżeli ugoda mediacyjna ma mieć skutki procesowe i zastępować lub modyfikować wcześniejsze rozstrzygnięcie sądu, należy dążyć do jej zatwierdzenia przez sąd. Zgodnie z art. 183¹⁴ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, jeżeli zawarto ugodę przed mediatorem, sąd na wniosek strony niezwłocznie przeprowadza postępowanie co do jej zatwierdzenia. Po zatwierdzeniu ugoda zawarta przed mediatorem ma moc prawną ugody zawartej przed sądem, co wynika z art. 183¹⁵ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Sąd nie zatwierdza ugody automatycznie. Na podstawie art. 183¹⁴ § 3 Kodeksu postępowania cywilnego sąd odmawia zatwierdzenia ugody zawartej przed mediatorem w całości lub części, jeżeli ugoda jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, zmierza do obejścia prawa, jest niezrozumiała albo zawiera sprzeczności. W sprawach dotyczących dzieci sąd dodatkowo ocenia, czy ustalenia odpowiadają dobru dziecka, co wynika z art. 95 § 3 oraz art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli mediacja została przeprowadzona poza toczącym się postępowaniem sądowym, mediator sporządza protokół, a strony mogą złożyć do właściwego sądu wniosek o zatwierdzenie ugody. Jeżeli mediacja odbywa się w toku sprawy sądowej, protokół i ugoda trafiają do sądu prowadzącego sprawę.

Co, jeżeli córki stwierdzą, że wolą mieszkać z matką?

Jeżeli dzieci po pewnym czasie źle znoszą pieczę naprzemienną albo chcą mieszkać głównie z jednym rodzicem, należy działać formalnie. Jeżeli ugoda została zatwierdzona przez sąd albo wcześniejszy wyrok został zmieniony, nie warto opierać się wyłącznie na ustnych ustaleniach rodziców. Trzeba złożyć do sądu rodzinnego wniosek o zmianę rozstrzygnięcia dotyczącego władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka lub kontaktów.

Podstawą prawną zmiany rozstrzygnięcia zawartego w wyroku rozwodowym jest art. 106 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli problem dotyczy wyłącznie kontaktów, podstawę stanowi art. 113⁵ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Wola dziecka ma znaczenie, ale nie zawsze przesądza sprawę. Zgodnie z art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka wysłuchuje je, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Podobną zasadę w postępowaniu nieprocesowym przewiduje art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Im starsze i bardziej dojrzałe dziecko, tym większe praktyczne znaczenie ma jego stanowisko.

Co powinna zawierać bezpieczna ugoda mediacyjna?

Dobra ugoda nie powinna ograniczać się do zdania, że rodzice ustalają opiekę naprzemienną. Im bardziej szczegółowy jest dokument, tym mniejsze ryzyko późniejszego konfliktu. W sprawach dotyczących dzieci warto unikać sformułowań ogólnych, których każdy rodzic może później używać inaczej.

W ugodzie warto opisać co najmniej:

• przy którym rodzicu dzieci mają miejsce pobytu albo jak będzie wyglądać piecza naprzemienna,
• dokładny harmonogram pobytu u każdego z rodziców, w tym godziny i miejsce przekazania dzieci,
• zasady kontaktu telefonicznego i elektronicznego z drugim rodzicem,
• święta, ferie, wakacje, długie weekendy, urodziny i ważne uroczystości rodzinne,
• obowiązki dotyczące szkoły, zajęć dodatkowych, leczenia i dokumentów dzieci,
• alimenty albo sposób ponoszenia kosztów utrzymania dzieci, z uwzględnieniem art. 133 § 1 i art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• zasady komunikacji rodziców oraz sposób rozwiązywania przyszłych sporów.

Jeżeli ugoda dotyczy alimentów, trzeba pamiętać, że obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych rodzica, co wynika z art. 135 § 1 tego kodeksu. Sama opieka naprzemienna nie oznacza automatycznie braku alimentów. Wszystko zależy od dochodów rodziców, kosztów utrzymania dziecka i faktycznego podziału wydatków.

Czy lepiej zmienić opiekę, czy tylko rozszerzyć kontakty?

To zależy od sytuacji dzieci. Jeżeli córki mają stabilne miejsce zamieszkania, szkołę, środowisko i dotychczas dobrze funkcjonują, a celem jest zwiększenie udziału ojca w ich życiu, często bezpieczniejszym rozwiązaniem jest rozszerzenie kontaktów, a nie od razu zmiana modelu pieczy. Kontakty mogą być szerokie: obejmować weekendy, dni powszednie, noclegi, część wakacji i świąt.

Jeżeli jednak oboje rodzice mieszkają blisko siebie, potrafią współpracować, dzieci akceptują taki model, a organizacja szkoły i zajęć nie ucierpi, piecza naprzemienna może być rozwiązaniem możliwym do rozważenia. Nie należy jej jednak podpisywać pod presją ani bez opisania szczegółów.

Warto też pamiętać o mechanizmach egzekwowania kontaktów. Jeżeli jeden z rodziców narusza ustalone kontakty, zastosowanie mogą mieć art. 598¹⁵–598²² Kodeksu postępowania cywilnego, które przewidują postępowanie dotyczące zagrożenia nakazaniem zapłaty oraz nakazania zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za naruszenia obowiązków wynikających z orzeczenia albo ugody dotyczącej kontaktów.

FAQ

Czy muszę podpisać ugodę mediacyjną od razu podczas spotkania z mediatorem?

Nie. Ugodę można spokojnie przeanalizować przed podpisaniem. W sprawach dzieci warto poprosić o projekt, sprawdzić go z prawnikiem i upewnić się, że harmonogram oraz obowiązki rodziców są opisane precyzyjnie.

Czy sąd zawsze zatwierdzi ugodę rodziców?

Nie. Sąd może odmówić zatwierdzenia ugody na podstawie art. 183¹⁴ § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli ugoda jest sprzeczna z prawem, zasadami współżycia społecznego, zmierza do obejścia prawa, jest niezrozumiała albo zawiera sprzeczności. W sprawach dzieci sąd bada także zgodność ugody z dobrem dziecka.

Czy dziecko może samo zdecydować, z którym rodzicem chce mieszkać?

Dziecko nie podejmuje samodzielnie decyzji prawnej, ale jego zdanie może mieć duże znaczenie. Zgodnie z art. 216¹ § 1 i art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może wysłuchać dziecko, jeżeli pozwala na to jego wiek, rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości.

Czy opieka naprzemienna oznacza brak alimentów?

Nie zawsze. Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych rodziców, zgodnie z art. 135 § 1 tego kodeksu. Przy opiece naprzemiennej sąd może inaczej rozłożyć koszty, ale nie oznacza to automatycznego zniesienia alimentów.

Co zrobić, gdy drugi rodzic nie przestrzega zatwierdzonej ugody o kontaktach?

Jeżeli ugoda albo orzeczenie sądu reguluje kontakty, a jeden z rodziców je narusza, można skorzystać z procedury z art. 598¹⁵–598²² Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może najpierw zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej, a następnie nakazać jej zapłatę za konkretne naruszenia.

Podsumowanie

Ugoda mediacyjna w sprawie opieki nad dziećmi może być dobrym rozwiązaniem, jeżeli jest dobrowolna, precyzyjna i rzeczywiście odpowiada potrzebom dzieci. Można ustalić rozwiązanie czasowe, ale trzeba jasno wskazać, jak długo obowiązuje i co stanie się po tym okresie.

Jeżeli wcześniejszy wyrok rozwodowy określał miejsce pobytu dzieci lub zakres kontaktów, ugoda mediacyjna powinna zostać przedstawiona sądowi do zatwierdzenia albo wykorzystana jako podstawa wniosku o zmianę orzeczenia. Największym błędem jest podpisanie ogólnej ugody pod presją, bez analizy jej wpływu na władzę rodzicielską, alimenty i możliwość późniejszej zmiany ustaleń.

Źródła

• Art. 58 § 1 i § 1a, art. 95 § 3, art. 97 § 2, art. 106, art. 113 § 1, art. 113⁵, art. 133 § 1, art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 183¹–183¹⁵, art. 216¹ § 1, art. 576 § 2, art. 598¹⁵–598²² ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego.