Zachowek dla wnuków po wydziedziczeniu ich rodzica

Kiedy wnuki mają prawo do zachowku po dziadku?

Tak – samo wydziedziczenie córki lub syna nie pozbawia automatycznie prawa do zachowku ich dzieci. Zgodnie z art. 1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Przy kilku dzieciach i wnukach warto rozpisać każdy udział osobno; przykładową sytuację analizujemy w materiale wydziedziczenie dzieci w testamencie a zachowek dla wnuka.

Oznacza to, że jeżeli spadkodawca skutecznie wydziedziczył własną córkę, to jej dzieci – czyli wnuki spadkodawcy – mogą wejść w jej miejsce wyłącznie w zakresie prawa do zachowku. Nie stają się przez to automatycznie spadkobiercami testamentowymi ani ustawowymi, ale mogą żądać zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej.

Warunkiem jest jednak to, aby wydziedziczenie było skuteczne. Skuteczność wydziedziczenia ocenia się na podstawie art. 1008-1010 Kodeksu cywilnego. Spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku tylko wtedy, gdy zachodzi jedna z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego, a przyczyna ta powinna wynikać z treści testamentu.

Jeżeli wydziedziczenie byłoby nieskuteczne, sytuacja procesowa może wyglądać inaczej, bo wtedy roszczenie o zachowek mogłoby przysługiwać bezpośrednio wydziedziczonemu dziecku. To zawsze zależy od konkretnego testamentu i stanu faktycznego.

Na jakiej podstawie prawnej liczy się zachowek wnuków?

Podstawą jest art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis stanowi, że zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się:

• 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym – jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni,
• 1/2 wartości tego udziału – w pozostałych przypadkach.

W przypadku wnuków wchodzących w miejsce wydziedziczonego rodzica najpierw ustala się, jaki udział ustawowy przypadłby temu rodzicowi, gdyby nie było testamentu, a następnie rozdziela się go między jego zstępnych według zasad dziedziczenia ustawowego.

Jeżeli więc spadkodawca pozostawił żonę i troje dzieci, to przy dziedziczeniu ustawowym – zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego – małżonek i dzieci dziedziczą w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. W takim układzie każde dziecko miałoby co do zasady po 1/4 udziału.

Jeżeli jedno z tych dzieci zostało skutecznie wydziedziczone i pozostawiło dwoje dzieci, to właśnie te wnuki dzielą między siebie udział, który przypadłby ich rodzicowi. Każde z nich liczy więc swój zachowek od własnego udziału „zastępczego”.

Zobacz również:

zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne

Jak obliczyć wysokość zachowku krok po kroku?

W praktyce obliczenie przebiega w czterech etapach.

1. Ustalenie udziału ustawowego

Najpierw trzeba ustalić, jaki udział przypadłby wydziedziczonemu rodzicowi wnuków przy dziedziczeniu ustawowym. Stosuje się tu przede wszystkim art. 931-940 Kodeksu cywilnego – zależnie od tego, kto żył w chwili otwarcia spadku.

2. Ustalenie udziału konkretnego wnuka

Następnie trzeba ustalić, jaka część tego udziału przypada konkretnemu wnukowi. Jeżeli wydziedziczony rodzic miał dwoje dzieci, to co do zasady dzielą ten udział po połowie.

3. Ustalenie substratu zachowku

Nie chodzi tylko o majątek pozostawiony w chwili śmierci. Podstawą jest tzw. substrat zachowku, czyli czysta wartość spadku powiększona – w odpowiednich przypadkach – o darowizny doliczane na podstawie art. 993-995 Kodeksu cywilnego. Czysta wartość spadku to stan czynny spadku pomniejszony o długi spadkowe, przy czym przy obliczaniu zachowku nie odlicza się zapisów i poleceń, stosownie do art. 993 Kodeksu cywilnego.

4. Zastosowanie stawki 1/2 albo 2/3

Na końcu stosuje się wskaźnik z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Dla pełnoletniego i zdolnego do pracy wnuka będzie to co do zasady 1/2 jego udziału ustawowego. Dla małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy – 2/3 tego udziału.

Przy ustalaniu wartości majątku stosuje się w praktyce zasadę wynikającą z utrwalonego orzecznictwa, zgodnie z którą stan spadku ustala się według chwili otwarcia spadku, natomiast ceny – według chwili orzekania. Taką linię potwierdza m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/84, oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1985 r., III CZP 69/84.

Od kogo wnuki mogą żądać zapłaty zachowku?

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się przeciwko spadkobiercy testamentowemu albo spadkobiercom testamentowym, którzy odziedziczyli majątek po zmarłym. Wynika to z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym uprawniony może żądać od spadkobiercy sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy, w określonych sytuacjach może powstać także odpowiedzialność zapisobiorców windykacyjnych lub osób obdarowanych. Reguluje to art. 999(1), art. 1000 oraz art. 1001 Kodeksu cywilnego.

To bardzo ważne w sprawach, w których za życia spadkodawca przekazał majątek darowiznami. Wtedy realnym dłużnikiem z tytułu zachowku nie zawsze będzie wyłącznie osoba wskazana w testamencie.

Czy trzeba najpierw wysłać wezwanie do zapłaty?

Przepisy nie wymagają obowiązkowego przedsądowego wezwania do zapłaty jako warunku wniesienia pozwu o zachowek. W praktyce jednak warto to zrobić, ponieważ:

• może to doprowadzić do ugody bez procesu,
• ułatwia wykazanie, od kiedy dłużnik pozostaje w opóźnieniu,
• pomaga uporządkować żądanie i dokumenty.

Jeżeli po wezwaniu nie dojdzie do zapłaty, można wnieść pozew. Odsetek za opóźnienie dochodzi się na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, ale moment ich naliczania bywa oceniany z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy.

W wezwaniu warto wskazać:

• podstawę roszczenia,
• kwotę żądanego zachowku albo sposób jej wyliczenia,
• termin zapłaty,
• numer rachunku bankowego,
• informację, że po bezskutecznym upływie terminu sprawa trafi do sądu.

Zobacz również:

zachowek po babci po odrzuceniu spadku po ojcu

Jaki jest termin przedawnienia roszczenia o zachowek?

Tu stara treść wymaga doprecyzowania. Obecnie podstawą jest art. 1007 Kodeksu cywilnego.

• Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.
• Zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Nie jest więc prawidłowe ogólne stwierdzenie, że zawsze liczy się 5 lat od śmierci spadkodawcy albo od otwarcia testamentu. To zależy od tego, przeciwko komu kierowane jest roszczenie.

Trzeba też pamiętać, że wniesienie pozwu przed upływem terminu przedawnienia przerywa bieg przedawnienia zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego.

Jak wygląda pozew o zachowek wnuków?

Wnuki mogą dochodzić roszczenia wspólnie w jednym pozwie, jeżeli występują przeciwko tej samej osobie albo tym samym osobom i ich roszczenia wynikają z tej samej podstawy faktycznej i prawnej. Od strony procesowej jest to współuczestnictwo materialne w rozumieniu art. 72 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Każde roszczenie powinno jednak być w pozwie wyraźnie wyodrębnione. Sąd musi wiedzieć:

• ile żąda pierwszy wnuk,
• ile żąda drugi wnuk,
• na jakiej podstawie każdy z nich wylicza własną kwotę.

Pozew powinien spełniać wymagania z art. 126 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, a dodatkowo – jako pozew – także z art. 187 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W szczególności trzeba oznaczyć strony, dokładne żądanie, przytoczyć okoliczności faktyczne oraz wskazać dowody.

Do pozwu zwykle dołącza się:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• testament i postanowienie o jego otwarciu oraz ogłoszeniu albo protokół ogłoszenia,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo,
• dokumenty dotyczące majątku i darowizn,
• wezwanie do zapłaty, jeżeli zostało wysłane,
• wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, gdy spór dotyczy wartości nieruchomości.

Jaka jest opłata sądowa i czy można uzyskać zwolnienie?

Od pozwu o zapłatę zachowku pobiera się opłatę stosunkową. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wynosi ona 5% wartości przedmiotu sporu, nie mniej niż 30 zł i nie więcej niż 200 000 zł.

Jeżeli powód nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może wnosić o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawą jest art. 102 ust. 1 tej ustawy. Do wniosku dołącza się oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania na urzędowym formularzu.

Wniosek można złożyć razem z pozwem. Jeżeli sąd nie zwolni strony od kosztów, wezwie do uiszczenia należnej opłaty.

Czy wnuki muszą osobiście chodzić do sądu?

Nie zawsze. Mogą działać przez pełnomocnika profesjonalnego – adwokata lub radcę prawnego – na podstawie art. 87 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W niektórych przypadkach pełnomocnikiem może być także osoba bliska wskazana w art. 87 § 1 i § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, ale w sprawach o zachowek najbezpieczniejsze jest zastępstwo profesjonalne.

Nawet przy ustanowieniu pełnomocnika sąd może zarządzić osobiste stawiennictwo strony, jeżeli uzna to za potrzebne dla wyjaśnienia sprawy. Podstawą może być m.in. art. 299 Kodeksu postępowania cywilnego, gdy sąd przeprowadza dowód z przesłuchania stron.

W praktyce osobista obecność nie zawsze jest potrzebna na każdej rozprawie, ale nie można wykluczyć, że sąd wezwie powodów do osobistego udziału.

Co najczęściej wywołuje spór o wysokość zachowku?

Najczęściej spór dotyczy trzech kwestii:

• czy i jakie darowizny trzeba doliczyć do spadku,
• jaką wartość miała nieruchomość, udziały, gospodarstwo lub mieszkanie,
• czy wydziedziczenie było skuteczne.

Jeżeli chodzi o wycenę nieruchomości, sąd zazwyczaj dopuszcza dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Samodzielne oszacowanie przez powodów wystarcza do sformułowania pozwu, ale nie przesądza wyniku sprawy.

Jeżeli w tle sprawy były darowizny za życia spadkodawcy, warto przeanalizować również materiały dotyczące darowizny mieszkania dla wnuka a zachowku, ponieważ darowizny często zmieniają wysokość roszczenia bardziej niż sam testament.

FAQ

Czy wnuki mają zachowek, jeśli ich rodzic został wydziedziczony?

Tak, co do zasady tak. Podstawą jest art. 1011 Kodeksu cywilnego. Zstępni wydziedziczonego zstępnego zachowują własne prawo do zachowku.

Czy wezwanie do zapłaty zachowku jest obowiązkowe?

Nie. Przepisy nie wymagają go przed pozwem, ale w praktyce warto je wysłać, bo może doprowadzić do ugody i ułatwia dochodzenie odsetek.

Od kiedy liczy się 5-letni termin przedawnienia?

Przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin liczy się co do zasady od ogłoszenia testamentu – art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Przeciwko obdarowanemu lub zapisobiercy windykacyjnemu – od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy – art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy dwoje wnuków może złożyć jeden wspólny pozew?

Tak. Mogą wystąpić wspólnie, ale każde roszczenie musi być w pozwie wyraźnie określone osobno.

Czy do obliczenia zachowku bierze się pod uwagę darowizny?

Tak, często tak właśnie jest. Doliczanie darowizn reguluje art. 993-995 Kodeksu cywilnego. Zakres doliczeń zależy od tego, komu i kiedy darowizna została przekazana.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 931 § 1, art. 991 § 1 i § 2, art. 993-995, art. 1000, art. 1007, art. 1008-1011, art. 123 § 1 pkt 1, art. 481 § 1 i § 2.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 72 § 1 pkt 1, art. 87, art. 126 § 1, art. 187 § 1, art. 299.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13 ust. 1 oraz art. 102 ust. 1.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1985 r., III CZP 69/84.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/84.