Czy trzeba płacić za leczenie dorosłego dziecka?

Podstawa prawna obowiązku alimentacyjnego wobec dorosłego dziecka

Podstawowe znaczenie ma art. 133 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Dla dziecka pełnoletniego szczególnie ważny jest także art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym poza powyższym przypadkiem uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku. Oznacza to, że w przypadku osoby dorosłej sąd bada, czy nadal nie może ona utrzymać się samodzielnie, a jeżeli już zasadniczo powinna być samodzielna, to czy pozostaje w niedostatku.

Zakres alimentów wyznacza art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

W praktyce oznacza to, że nie wystarczy samo żądanie dorosłego dziecka ani samo powołanie się na leczenie. Trzeba jeszcze wykazać rzeczywistą potrzebę, brak samodzielności oraz możliwości finansowe rodziców.

Czy leczenie psychiatryczne lub hormonalne musi finansować rodzic?

Co do zasady nie istnieje przepis, który nakładałby na rodziców dorosłego dziecka odrębny, automatyczny obowiązek pokrywania kosztów leczenia psychiatrycznego, psychoterapii, diagnostyki, terapii hormonalnej czy innych świadczeń zdrowotnych tylko dlatego, że dziecko tego żąda. Ewentualne finansowanie takich kosztów może wchodzić w grę tylko jako element obowiązku alimentacyjnego, jeżeli w konkretnej sprawie spełnione są przesłanki z art. 133 § 1 albo § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Inaczej mówiąc: samo leczenie nie tworzy jeszcze obowiązku po stronie rodziców. Koszty leczenia mogą zostać uwzględnione dopiero wtedy, gdy dorosłe dziecko wykaże, że z powodu stanu zdrowia nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie albo znajduje się w niedostatku, a wydatki medyczne należą do jego usprawiedliwionych potrzeb.

Jeżeli część świadczeń może być finansowana w systemie publicznym, znaczenie może mieć również to, czy dziecko rzeczywiście korzysta z dostępnych form leczenia, czy wybiera wyłącznie kosztowne prywatne świadczenia bez wyjaśnienia, dlaczego są konieczne. W sprawie alimentacyjnej sąd bada bowiem realność i zasadność kosztów, a nie tylko ich przedstawienie na rachunkach.

Pełnoletność nie kończy alimentów, ale zmienia ocenę sytuacji

Po ukończeniu 18 lat dziecko nie traci automatycznie prawa do alimentów. Nie ma w polskim prawie sztywnej granicy wieku, po której alimenty znikają z mocy prawa. Jednak wraz z pełnoletnością rośnie znaczenie pytania, czy dziecko rzeczywiście podejmuje starania, by się usamodzielnić.

W orzecznictwie od dawna przyjmuje się, że alimenty mogą przysługiwać również pełnoletniemu dziecku, jeśli kontynuuje naukę w sposób celowy i rzetelny albo jeżeli stan zdrowia rzeczywiście uniemożliwia mu samodzielne utrzymanie. Z drugiej strony rodzice nie muszą bez końca finansować bierności, pozornych studiów czy świadomego unikania pracy.

Jeśli interesuje Cię szerszy problem granic wsparcia dla dorosłego potomka, zobacz także: dorosłe dziecko na utrzymaniu.

Jak sąd ocenia zdolność dorosłego dziecka do samodzielnego utrzymania?

To zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego. Sąd zwykle bierze pod uwagę łącznie:

• wiek dziecka,
• wykształcenie i kwalifikacje,
• przebieg nauki,
• dotychczasowe zatrudnienie i doświadczenie zawodowe,
• stan zdrowia i jego wpływ na możliwość pracy,
• posiadany majątek, oszczędności albo dochody,
• rzeczywiste starania o pracę i usamodzielnienie.

Samo twierdzenie, że ktoś „nie może pracować”, nie przesądza sprawy. Istotne jest, czy wynika to z wiarygodnej dokumentacji, orzeczeń lekarskich, historii leczenia i rzeczywistego funkcjonowania. Nierzadko sąd dochodzi do wniosku, że dziecko nie może pracować w pełnym wymiarze, ale może podjąć pracę częściową, zdalną albo dostosowaną do stanu zdrowia.

Jeżeli dziecko kontynuuje edukację, znaczenie ma także to, czy nauka jest rzeczywiście prowadzona w sposób racjonalny. W tym kontekście pomocny może być również materiał: uchylenie po studiach.

Kiedy rodzice mogą uchylić się od alimentów na pełnoletnie dziecko?

Wyraźną podstawę daje art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli świadczenia są połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem albo jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

W praktyce rodzice mogą się bronić m.in. wtedy, gdy:

• dziecko nie podejmuje żadnej pracy mimo realnej możliwości,
• porzuca kolejne kierunki studiów albo celowo przedłuża edukację,
• ignoruje leczenie lub rehabilitację, które mogłyby poprawić jego funkcjonowanie,
• ma własny majątek lub źródła utrzymania,
• rodzice sami znajdują się w trudnej sytuacji finansowej lub zdrowotnej.

Nie oznacza to jednak, że każda bierność dziecka automatycznie wyłącza alimenty. Jeżeli przyczyną są poważne zaburzenia psychiczne, kryzys zdrowotny lub inne obiektywne przeszkody, sąd może ocenić sytuację inaczej. Dlatego taka sprawa zawsze wymaga zebrania dowodów.

Czy dorosłe dziecko może żądać odszkodowania za rzekome błędy wychowawcze?

Samo gromadzenie przez dorosłe dziecko opinii, zaświadczeń czy własnych opisów relacji rodzinnych nie oznacza jeszcze, że skutecznie uzyska ono od rodziców pieniądze. Trzeba odróżnić alimenty od ewentualnych roszczeń odszkodowawczych lub o ochronę dóbr osobistych.

Aby skutecznie dochodzić odszkodowania na zasadach ogólnych, należałoby co do zasady wykazać przesłanki odpowiedzialności z art. 415 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, czyli zawinione wyrządzenie szkody, albo – w zależności od konstrukcji roszczenia – naruszenie dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego. To są jednak roszczenia odrębne od alimentów i zwykle trudniejsze dowodowo.

Nie da się więc przyjąć, że dorosłe dziecko może skutecznie żądać od rodziców kosztów leczenia tylko dlatego, że twierdzi, iż obecne problemy wynikają z ich dawnych zaniedbań. Taki związek musiałby zostać bardzo konkretnie udowodniony, a wynik sprawy zależałby od szczegółowych okoliczności i materiału dowodowego.

Jakie dowody mają znaczenie w sprawie o alimenty na dorosłe dziecko?

W postępowaniu sądowym kluczowe są nie same twierdzenia stron, ale dowody. Najczęściej znaczenie mają:

Jeżeli sprawa trafi do sądu, zastosowanie znajdą przepisy o postępowaniu dowodowym z ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności dotyczące dokumentów, zeznań świadków, przesłuchania stron i ewentualnej opinii biegłego.

Co wynika z orzecznictwa?

Nadal aktualna pozostaje ogólna zasada, że obowiązek alimentacyjny wobec pełnoletniego dziecka nie jest bezterminowy i zależy od realnych starań dziecka o usamodzielnienie. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1997 r., III CKN 257/97, zwrócono uwagę na potrzebę oceny rzeczywistej woli nauki oraz predyspozycji osobistych dziecka. Z kolei w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 1980 r., III CRN 144/80, zaakcentowano, że rodzice nie muszą finansować przedłużającej się zależności dziecka, jeżeli brak postępów wynika z jego zawinionego postępowania.

Wciąż przywoływana jest również uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, w której szeroko wyjaśniono pojęcie usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz możliwości zobowiązanego.

Odpowiedź praktyczna na zadane pytanie

W opisanej sytuacji rodzice dorosłego dziecka nie muszą automatycznie finansować leczenia psychiatrycznego i hormonalnego. Taki obowiązek może powstać tylko wtedy, gdy dziecko wykaże przesłanki alimentów wynikające z art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a żądane koszty okażą się usprawiedliwionymi potrzebami w rozumieniu art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli dorosłe dziecko ma realną zdolność do pracy, posiada majątek, nie wykorzystuje własnych możliwości albo nie dokłada starań do usamodzielnienia, rodzice mogą powoływać się na art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dodatkowo spełnianie świadczeń byłoby dla rodziców nadmiernym obciążeniem, argument ten staje się jeszcze silniejszy.

Osobną kwestią są twierdzenia dziecka o dawnych zaniedbaniach wychowawczych. Same w sobie nie tworzą one obowiązku alimentacyjnego i nie zastępują konieczności udowodnienia przesłanek z prawa cywilnego lub rodzinnego.

FAQ

Czy pełnoletnie dziecko zawsze może żądać alimentów od rodziców?

Nie. Musi wykazać, że nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie albo że znajduje się w niedostatku, zgodnie z art. 133 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy samo leczenie psychiatryczne daje prawo do alimentów?

Nie automatycznie. Sąd bada, czy stan zdrowia rzeczywiście ogranicza możliwość pracy i czy koszty leczenia są usprawiedliwione oraz konieczne.

Czy rodzice muszą płacić za prywatne leczenie dorosłego dziecka?

Niekoniecznie. Jeżeli istnieją dostępne świadczenia publiczne albo dziecko nie wykaże, że prywatne leczenie jest obiektywnie potrzebne, sąd może nie uwzględnić takich kosztów w pełnym zakresie.

Czy brak pracy po stronie dorosłego dziecka zawsze oznacza alimenty?

Nie. Istotne jest, czy brak pracy wynika z obiektywnych przeszkód, czy z bierności. Rodzice mogą powołać się na art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, gdy dziecko nie dokłada starań do usamodzielnienia.

Czy rodzice odpowiadają za długi i zobowiązania dorosłego dziecka?

Zasadniczo nie, chyba że sami zaciągnęli zobowiązanie, poręczyli je albo występuje inna szczególna podstawa prawna. Szerzej omawia to materiał: odpowiedzialność rodziców za dorosłe dziecko.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1997 r., sygn. akt III CKN 257/97
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 1980 r., sygn. akt III CRN 144/80