Wyjazd dziecka za granicę na stałe bez zgody drugiego rodzica

Wyjazd dziecka za granicę a władza rodzicielska

Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania, a o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie. Gdy nie mogą dojść do porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy – tak stanowi art. 97 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Zmiana kraju zamieszkania dziecka, zwłaszcza przeprowadzka na stałe albo na czas dłuższy, która realnie wpływa na kontakty z drugim rodzicem, edukację, leczenie i środowisko życia dziecka, jest w praktyce uznawana za istotną sprawę dziecka. Oznacza to, że rodzic, z którym dziecko mieszka na co dzień, nie powinien samodzielnie podejmować takiej decyzji, jeżeli drugi rodzic nadal ma władzę rodzicielską.

Nie ma tu decydującego znaczenia to, że rodzice nie byli małżeństwem ani to, że alimenty są płacone regularnie albo kontakty są wykonywane nieregularnie. Kluczowe jest to, czy ojciec dziecka nadal posiada władzę rodzicielską i czy nie została ona ograniczona w sposób dający jednemu rodzicowi wyłączne prawo do decydowania o miejscu pobytu dziecka.

Kiedy zgoda drugiego rodzica jest konieczna

W praktyce trzeba odróżnić krótki wyjazd wakacyjny od wyjazdu połączonego ze zmianą centrum życiowego dziecka. Jednorazowy urlop za granicą nie zawsze jest traktowany tak samo jak przeprowadzka, ale już zmiana miejsca stałego pobytu dziecka, zapisanie go do szkoły lub przedszkola za granicą oraz trwałe ograniczenie bieżących kontaktów z drugim rodzicem wymagają zgody albo orzeczenia sądu.

Jeżeli plan dotyczy stałego pobytu za granicą, warto równolegle uporządkować dwie kwestie:

• zgodę na zmianę miejsca pobytu dziecka,
• zgodę na dokument podróży, jeżeli jest potrzebny paszport.

Zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 2 ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych, wydanie dokumentu paszportowego osobie małoletniej co do zasady wymaga zgody obojga rodziców posiadających władzę rodzicielską, a w razie braku zgody jednego z nich zgodę może zastąpić orzeczenie sądu.

Czy samotne wychowywanie dziecka daje prawo do samodzielnej przeprowadzki

Nie zawsze. To, że dziecko mieszka stale z jednym rodzicem, a drugi rodzic ma ograniczone albo rzadkie kontakty, nie oznacza jeszcze, że pierwszy rodzic może sam zdecydować o emigracji dziecka. Decyduje zakres władzy rodzicielskiej wynikający z wyroku rozwodowego, wyroku o ustalenie ojcostwa, postanowienia o kontaktach albo innego orzeczenia sądu rodzinnego.

Inaczej może być tylko wtedy, gdy z prawomocnego orzeczenia wynika, że drugi rodzic nie ma władzy rodzicielskiej, został jej pozbawiony albo jego władza została ograniczona w sposób pozostawiający decyzję o miejscu pobytu dziecka wyłącznie drugiemu rodzicowi. Każdy taki przypadek wymaga jednak dokładnego sprawdzenia treści orzeczenia.

Brak zgody ojca lub matki – co można zrobić

Jeżeli drugi rodzic nie wyraża zgody na przeprowadzkę dziecka za granicę, należy złożyć do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosek o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wniosek składa się do sądu opiekuńczego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka zgodnie z art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

We wniosku warto precyzyjnie wskazać, o co rodzic wnosi, np. o wyrażenie zgody na zmianę miejsca pobytu małoletniego dziecka z Polski do konkretnego państwa oraz ewentualnie o upoważnienie do uzyskania dokumentu paszportowego. Im dokładniej zostanie opisany plan życia dziecka po wyjeździe, tym lepiej.

Sąd nie ocenia wyłącznie wygody rodzica, lecz przede wszystkim dobro dziecka. Wynika to z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny.

Co sąd bierze pod uwagę

W takich sprawach nie ma jednego automatycznego rozwiązania. Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego. Najczęściej sąd bada:

• wiek dziecka i jego więź z każdym z rodziców,
• dotychczasowy sposób wykonywania opieki i kontaktów,
• powód wyjazdu – np. praca, małżeństwo, sytuacja mieszkaniowa, bezpieczeństwo, leczenie,
• warunki życia po przeprowadzce,
• możliwość utrzymania realnych kontaktów z drugim rodzicem,
• czy plan wyjazdu nie prowadzi faktycznie do odcięcia dziecka od drugiego rodzica.

Znaczenie może mieć również stanowisko dziecka, jeżeli jego wiek i stopień dojrzałości na to pozwalają. Zgodnie z art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego wysłucha go, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają, a zgodnie z art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego sąd powinien w miarę możliwości uwzględnić rozsądne życzenia dziecka.

Jakie dokumenty i argumenty warto przygotować

Do wniosku warto dołączyć przede wszystkim:

• odpis aktu urodzenia dziecka,
• orzeczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka i kontaktów,
• dokumenty potwierdzające możliwość zamieszkania za granicą,
• informacje o zatrudnieniu lub źródłach utrzymania,
• informacje o placówce edukacyjnej lub opiece nad dzieckiem,
• propozycję harmonogramu kontaktów z drugim rodzicem oraz sposobu finansowania podróży.

Pomocne bywają również wiadomości, w których drugi rodzic odmawia zgody bez rzeczowego uzasadnienia, albo dowody pokazujące, że dotychczas kontakty były wykonywane w ograniczonym zakresie. Nie oznacza to jednak automatycznej wygranej – sąd może uznać, że mimo rzadszych kontaktów więź z drugim rodzicem jest istotna i wymaga szczególnej ochrony.

Czy wyjazd bez zgody może mieć konsekwencje prawne

Tak. Jeżeli rodzic wyjedzie z dzieckiem za granicę na stałe bez wymaganej zgody drugiego rodzica albo bez orzeczenia sądu, może to doprowadzić do szybkiego sporu sądowego o miejsce pobytu dziecka, zmianę kontaktów, a nawet o ograniczenie władzy rodzicielskiej. Podstawą ingerencji sądu opiekuńczego może być art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone.

W sprawach międzynarodowych mogą pojawić się także skutki wynikające z Konwencji haskiej z dnia 25 października 1980 r. dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, jeżeli wyjazd zostanie uznany za bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka. W relacjach z państwami Unii Europejskiej znaczenie mogą mieć również przepisy rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. dotyczącego jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej.

Nie każdy spór o wyjazd automatycznie oznacza „uprowadzenie rodzicielskie”, ale ryzyko takie istnieje zwłaszcza wtedy, gdy wyjazd narusza prawo drugiego rodzica do współdecydowania o miejscu pobytu dziecka.

Jak zwiększyć szanse na zgodę sądu

Najlepiej pokazać, że przeprowadzka służy dziecku, a nie tylko interesowi dorosłego. W praktyce większe znaczenie ma dobrze przygotowany plan niż ogólne zapewnienia. Warto wykazać:

• stabilne warunki mieszkaniowe i finansowe,
• zapewnioną opiekę, szkołę lub przedszkole,
• możliwość utrzymania stałej relacji dziecka z drugim rodzicem,
• gotowość finansowania przejazdów albo lotów,
• otwartość na kontakty zdalne i dłuższe pobyty wakacyjne,
• że przeprowadzka nie jest próbą zerwania więzi dziecka z drugim rodzicem.

W wielu sprawach pomocne jest też wcześniejsze podjęcie mediacji. Sąd rodzinny może skierować strony do mediacji, a ugoda rodzicielska bywa najszybszym i najmniej konfliktowym rozwiązaniem.

Przykłady

Poniżej dwa typowe scenariusze pokazujące, jak podobne sprawy mogą wyglądać w praktyce.

FAQ

Czy na wakacyjny wyjazd z dzieckiem za granicę zawsze trzeba mieć pisemną zgodę drugiego rodzica?

Nie w każdym przypadku wymaga tego wprost przepis, ale przy sporze między rodzicami lub podróży do państwa, którego służby graniczne oczekują takiego dokumentu, pisemna zgoda bywa bardzo przydatna. Co innego krótkotrwały wyjazd turystyczny, a co innego przeprowadzka na stałe.

Czy płacenie alimentów daje ojcu prawo do blokowania wyjazdu?

O wyjeździe nie decyduje samo płacenie alimentów, lecz posiadanie władzy rodzicielskiej. Jeżeli ojciec ma władzę rodzicielską, jego zgoda co do zasady jest potrzebna przy stałej zmianie miejsca pobytu dziecka za granicą.

Czy sąd może zgodzić się na wyjazd mimo sprzeciwu drugiego rodzica?

Tak. Jeżeli sąd uzna, że przeprowadzka leży w dobru dziecka, może rozstrzygnąć istotną sprawę dziecka na korzyść rodzica planującego wyjazd. Każda sprawa jest jednak oceniana indywidualnie.

Czy do wyjazdu potrzebna jest zgoda notarialna?

Polskie przepisy nie przewidują ogólnego obowiązku formy notarialnej dla zgody drugiego rodzica na wyjazd dziecka. W praktyce forma notarialna może jednak ułatwić posługiwanie się dokumentem za granicą. Warto też sprawdzić wymagania kraju docelowego i przewoźnika.

Czy najpierw składa się wniosek o paszport, czy o zgodę na przeprowadzkę?

To zależy od sytuacji. Jeśli spór dotyczy zarówno wyjazdu na stałe, jak i paszportu, często warto od razu uporządkować oba zagadnienia. W niektórych sprawach potrzebne będą dwa odrębne rozstrzygnięcia albo jedno postanowienie obejmujące oba elementy żądania.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – ISAP.

3. Ustawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych – ISAP.

4. Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r.

5. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r.