Orzeczenie o niepełnosprawności dziecka w pieczy zastępczej

Od czego zależy, kto może złożyć wniosek?

W sprawie o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności dziecka najważniejsze jest nie samo faktyczne sprawowanie opieki, lecz to, kto jest uprawniony do reprezentowania małoletniego. Wynika to z § 6 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, zgodnie z którym wniosek o wydanie orzeczenia składa przedstawiciel ustawowy dziecka albo – w określonych sytuacjach – za jego zgodą ośrodek pomocy społecznej.

To oznacza, że powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności ma prawo badać, czy osoba podpisująca wniosek rzeczywiście działa jako przedstawiciel ustawowy albo na podstawie umocowania, które obejmuje taką czynność.

Czy rodzina zastępcza jest przedstawicielem ustawowym dziecka?

Nie zawsze. Zgodnie z art. 112¹ § 1 i § 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem, jego wychowania i reprezentowania go w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb jego utrzymania należą do rodziny zastępczej, ale tylko w granicach określonych przepisami i orzeczeniem sądu.

Jednocześnie umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej co do zasady nie pozbawia rodziców automatycznie władzy rodzicielskiej. Jeżeli rodzic biologiczny nadal ją posiada, choćby w ograniczonym zakresie, to trzeba odróżnić:

• bieżącą pieczę i zwykłe sprawy życia dziecka,
• czynności wymagające reprezentacji ustawowej w postępowaniu przed organem.

W praktyce właśnie na tym tle powstają spory z zespołami orzekającymi.

Zakres upoważnienia z postanowienia sądu

Jeżeli sąd opiekuńczy wydał postanowienie rozszerzające uprawnienia rodziny zastępczej, trzeba czytać je bardzo dosłownie. Sformułowanie typu „wszelkie czynności związane ze zdrowiem i edukacją dziecka” może być interpretowane szeroko, ale organ nie ma obowiązku przyjąć, że obejmuje ono także wszczęcie postępowania administracyjnego o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności.

Z punktu widzenia praktyki urzędowej bezpieczniejsze jest wyraźne wskazanie w postanowieniu, że opiekun może:

• reprezentować dziecko przed powiatowym albo miejskim zespołem do spraw orzekania o niepełnosprawności,
• składać i podpisywać wnioski dotyczące ustalenia niepełnosprawności,
• odbierać orzeczenia i wnosić odwołania.

Jeżeli tego brakuje, organ może uznać, że przedstawione umocowanie jest niewystarczające.

Czy orzeczenie o niepełnosprawności to „sprawa zdrowotna”?

Nie wprost. Postępowanie o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności nie jest świadczeniem zdrowotnym ani czynnością leczniczą. Jest to postępowanie administracyjno-orzecznicze prowadzone na podstawie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz wskazanego wyżej rozporządzenia wykonawczego.

Samo orzeczenie służy ustaleniu statusu dziecka dla celów prawnych i praktycznych, np. uzyskania świadczeń, ulg, wsparcia rehabilitacyjnego czy organizacji kształcenia specjalnego. Dlatego organ może uznać, że nie mieści się to automatycznie w pojęciu zwykłego decydowania o leczeniu, badaniach czy rehabilitacji.

Takie podejście nie zawsze musi być jedynym możliwym, ale z praktycznego punktu widzenia jest spotykane i trudno uznać je za oczywiście bezprawne, jeżeli treść postanowienia sądu nie daje jednoznacznej podstawy do reprezentacji dziecka w tym postępowaniu.

Kiedy organ może wezwać do uzupełnienia wniosku?

Jeżeli do wniosku nie dołączono dokumentu potwierdzającego uprawnienie do działania za dziecko, organ może wezwać do usunięcia braków formalnych. Podstawą jest art. 64 § 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego. W takim wezwaniu organ powinien wskazać, czego brakuje i w jakim terminie trzeba to uzupełnić.

Jeżeli brak nie zostanie usunięty w terminie, podanie pozostawia się bez rozpoznania. Dlatego nie warto ignorować pisma z zespołu orzekającego.

Co można zrobić w praktyce?

Najrozsądniej działać etapami:

1. Sprawdzić dokładne brzmienie postanowienia sądu rodzinnego.
2. Ustalić, czy rodzic biologiczny nadal wykonuje władzę rodzicielską i czy może podpisać wniosek.
3. Jeżeli kontakt z rodzicem jest utrudniony albo jego udział jest nierealny, złożyć do sądu rodzinnego wniosek o doprecyzowanie uprawnień rodziny zastępczej.
4. W razie potrzeby dołączyć do zespołu orzekającego wyjaśnienie wraz z postanowieniem sądu i wskazaniem, że sprawa dotyczy zabezpieczenia potrzeb dziecka.

Jeżeli sytuacja dziecka wymaga szerszego uporządkowania statusu prawnego, pomocne mogą być również materiały dotyczące piecza zastępcza hub oraz zagadnień takich jak opieka po śmierci rodzica.

Czy podpis rodzica biologicznego zawsze jest konieczny?

Nie zawsze. Jeżeli z orzeczenia sądu wynika wprost, że rodzina zastępcza może reprezentować dziecko w tej konkretnej kategorii spraw, podpis rodzica może nie być potrzebny. Jeżeli jednak postanowienie tego nie przesądza, organ może oczekiwać udziału rodzica jako przedstawiciela ustawowego.

Znaczenie ma też indywidualny stan faktyczny, zwłaszcza:

• czy rodzic ma pełną, ograniczoną czy zawieszoną władzę rodzicielską,
• czy dziecko ma ustanowionego opiekuna prawnego,
• czy sąd wydał dodatkowe zarządzenia opiekuńcze.

W niektórych rodzinnych układach faktycznych przydatne bywa także ustalenie, czy możliwe jest powierzenie opieki osobom bliskim, np. gdy występują dziadkowie opiekunowie albo rozważane jest wskazanie rodziny zastępczej.

Czy działanie organu jest zgodne z prawem?

W opisanej sytuacji najczęściej tak – o ile organ nie odmawia automatycznie, lecz wzywa do wykazania umocowania albo do uzupełnienia podpisu osoby uprawnionej. Takie działanie mieści się w obowiązku weryfikacji, czy wniosek został złożony przez podmiot uprawniony.

Inaczej należałoby oceniać sytuację, w której organ pominąłby jednoznaczne postanowienie sądu przyznające rodzinie zastępczej prawo do reprezentowania dziecka właśnie w postępowaniach o orzeczenie niepełnosprawności. Wtedy byłaby podstawa do kwestionowania stanowiska organu.

Jak sformułować wniosek do sądu o doprecyzowanie uprawnień?

Wniosek do sądu rodzinnego powinien jasno wskazywać, że chodzi o umożliwienie rodzinie zastępczej reprezentowania małoletniego przed powiatowym zespołem do spraw orzekania o niepełnosprawności, w tym do:

• złożenia i podpisania wniosku,
• uzupełniania dokumentacji,
• udziału w posiedzeniach składu orzekającego,
• odbioru orzeczenia,
• wniesienia odwołania do wojewódzkiego zespołu.

Im bardziej precyzyjna treść wniosku i późniejszego postanowienia, tym mniejsze ryzyko kolejnych problemów formalnych.

Tabela: kto zwykle może podpisać wniosek?

FAQ

Czy rodzina zastępcza może sama odwołać się od orzeczenia o niepełnosprawności?

Tak, ale tylko wtedy, gdy ma umocowanie do reprezentowania dziecka także na etapie odwoławczym. Najlepiej, aby wynikało to wprost z postanowienia sądu albo z uznanego przez organ statusu przedstawiciela ustawowego.

Czy zgoda na leczenie i złożenie wniosku o niepełnosprawność to to samo?

Nie. Zgoda na leczenie dotyczy czynności medycznych, a wniosek o orzeczenie o niepełnosprawności wszczyna odrębne postępowanie orzecznicze przed organem administracyjnym.

Czy organ może zostawić wniosek bez rozpoznania?

Tak, jeżeli wezwie do usunięcia braków formalnych na podstawie art. 64 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, a braki nie zostaną uzupełnione w terminie.

Czy wystarczy zaświadczenie lekarskie i faktyczna opieka nad dzieckiem?

Nie. Poza dokumentacją medyczną trzeba jeszcze wykazać prawo do działania w imieniu dziecka.

Co zrobić, gdy ojciec dziecka przebywa za granicą i nie współpracuje?

W takiej sytuacji zwykle warto wystąpić do sądu rodzinnego o jednoznaczne przyznanie rodzinie zastępczej prawa do reprezentowania dziecka w sprawie orzeczenia o niepełnosprawności.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej – ISAP
3. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych – ISAP
4. Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności – ISAP
5. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego – ISAP