Ustalenie miejsca pobytu dziecka przy matce i kontakty z ojcem

Uregulowanie kontaktów z dzieckiem

Jeżeli rodzice nie są w stanie uzgodnić zasad spotkań, warto jak najszybciej uregulować kontakty w sądzie. Podstawą jest art. 113 § 1 i § 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, a kontakty obejmują w szczególności spotkania, odwiedziny, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, rozmowy telefoniczne i kontakt elektroniczny.

To jednak nie oznacza, że jeden rodzic może dowolnie narzucić drugiemu sposób wykonywania kontaktów. Jeżeli nie ma porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy, kierując się dobrem dziecka. Wynika to z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który nakazuje wykonywać władzę rodzicielską tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny, oraz z art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, według którego rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej.

W praktyce przy niemowlęciu sąd najczęściej nie patrzy na samo życzenie ojca, lecz na to, czy dziecko jest gotowe na dłuższe rozłąki z głównym opiekunem, jak wygląda karmienie, rytm snu, dotychczasowa więź z ojcem oraz czy ojciec rzeczywiście potrafi samodzielnie zapewnić dziecku opiekę adekwatną do wieku.

Dobro dziecka jako najważniejsze kryterium

W sprawach o kontakty i miejsce pobytu dziecka sąd nie rozstrzyga, „komu należy się racja”, ale co najlepiej służy dziecku. Wynika to przede wszystkim z art. 56 § 2, art. 95 § 3, art. 96 § 1 oraz art. 107 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, które konsekwentnie każą stawiać dobro dziecka na pierwszym miejscu przy rozstrzyganiu spraw rodzinnych.

W przypadku dziecka w wieku kilku miesięcy znaczenie mają zwłaszcza:

• wiek dziecka i jego potrzeby rozwojowe,
• sposób karmienia, w tym karmienie piersią,
• dotychczasowy model opieki,
• stopień przywiązania do każdego z rodziców,
• umiejętność samodzielnej opieki przez ojca,
• odległość między miejscami zamieszkania rodziców,
• poziom konfliktu między rodzicami.

Sam fakt, że ojciec jest rodzicem, nie oznacza jeszcze, że sąd automatycznie ustali kilkugodzinne albo całodzienne kontakty poza miejscem pobytu niemowlęcia. Jeżeli dziecko jest karmione piersią, źle znosi rozłąkę albo ojciec dotąd nie zajmował się nim samodzielnie, sąd może wprowadzić kontakty krótsze, częstsze i początkowo odbywane w miejscu zamieszkania dziecka albo w obecności matki. Zakres ten zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Miejsce pobytu dziecka przy matce

Jeżeli rodzice mają pełnię władzy rodzicielskiej, ale żyją osobno i nie potrafią porozumieć się co do tego, gdzie dziecko ma stale mieszkać, można złożyć wniosek o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka. Zgodnie z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Podstawę cywilnoprawną miejsca zamieszkania małoletniego wskazuje art. 26 § 1 i § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa, a jeśli dziecko nie przebywa stale u żadnego z nich – miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.

Wniosek może więc dotyczyć jednocześnie:

• ustalenia miejsca pobytu dziecka przy matce,
• uregulowania kontaktów ojca z dzieckiem,
• zabezpieczenia tych kwestii na czas trwania postępowania.

Jeżeli istnieje ryzyko samowolnej wyprowadzki z dzieckiem albo sporu o to, przy kim dziecko powinno mieszkać, wniosek o zabezpieczenie jest szczególnie ważny. Sąd może tymczasowo ustalić miejsce pobytu dziecka oraz zasady kontaktów jeszcze przed zakończeniem sprawy.

Jakie wnioski złożyć do sądu

W opisanej sytuacji najczęściej składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka:

• wniosek o ustalenie miejsca pobytu dziecka przy matce – jako rozstrzygnięcie w istotnej sprawie dziecka na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 26 § 2 Kodeksu cywilnego,
• wniosek o uregulowanie kontaktów ojca z dzieckiem na podstawie art. 113 § 1-2 oraz art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• wniosek o zabezpieczenie na czas postępowania na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

W praktyce można ująć to w jednym piśmie, precyzyjnie opisując żądania i proponowany harmonogram. Wniosek powinien zawierać także uzasadnienie oraz dowody, np. wydruki wiadomości, nagrania zgodne z prawem, dokumentację medyczną dziecka, zaświadczenie o karmieniu piersią, wskazanie świadków czy opis dotychczasowej opieki.

Jak sąd może ułożyć kontakty z niemowlęciem

Sąd nie stosuje jednego sztywnego modelu kontaktów dla wszystkich dzieci. Na podstawie art. 113² § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego może ograniczyć kontakty, jeżeli wymaga tego dobro dziecka, a na podstawie art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego może zakazać utrzymywania kontaktów, jeżeli kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają. To jednak rozwiązania wyjątkowe.

Przy małym dziecku częstszy model to kontakty etapowe, np.:

Jeżeli dziecko jest karmione piersią, ma stały rytm dnia i źle znosi rozłąkę, argument za półdniowymi czy całodziennymi kontaktami poza miejscem pobytu dziecka może być słabszy. Nie jest to jednak reguła automatyczna – sąd zawsze bada rzeczywiste okoliczności konkretnej sprawy.

Czy ojciec może zabrać dziecko bez zgody matki?

Jeżeli nie ma orzeczenia sądu ani porozumienia rodziców, a dziecko stale przebywa przy matce, ojciec nie powinien samowolnie narzucać długich kontaktów albo zabierać dziecka wbrew realnym potrzebom dziecka. Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, żadne z nich nie powinno samodzielnie rozstrzygać o istotnych sprawach dziecka wbrew drugiemu rodzicowi, co wynika z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Trzeba jednak uważać na zbyt kategoryczne działania. Sąd może negatywnie ocenić całkowite blokowanie kontaktów bez ważnej przyczyny. Jeżeli matka uważa, że określona forma spotkań jest zbyt obciążająca dla dziecka, najbezpieczniej jest zaproponować alternatywę, np. krótsze spotkania w konkretnych godzinach, a następnie wystąpić o sądowe uregulowanie sprawy.

Jeżeli konflikt dotyczy nie tylko bieżących kontaktów, ale także tego, gdzie dziecko ma stale mieszkać, pomocny może być osobny materiał o tym, kiedy potrzebna jest sądowa zmiana miejsca zamieszkania.

Opłata, właściwość sądu i przebieg sprawy

Sprawy o kontakty i miejsce pobytu dziecka rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy miejscowo według miejsca zamieszkania dziecka. Co do opłat, w praktyce najczęściej stosuje się przepisy ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Wniosek o uregulowanie kontaktów z dzieckiem podlega opłacie stałej 100 zł – art. 23 pkt 1 tej ustawy. W sprawie o rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka również pobiera się opłatę stałą 100 zł – art. 23 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Jeżeli sytuacja materialna na to nie pozwala, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, dołączając oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

W toku sprawy sąd może:

• przesłuchać rodziców,
• wysłuchać małoletniego, jeżeli wiek i rozwój na to pozwalają – art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego,
• skierować strony do mediacji – art. 183⁸ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego,
• zlecić opinię OZSS, jeżeli potrzebna jest pogłębiona ocena relacji rodzinnych.

FAQ

Czy ojciec ma prawo zabrać niemowlę do siebie na cały dzień?

Nie ma takiej automatycznej zasady. Jeżeli rodzice się nie porozumiewają, o zakresie kontaktów decyduje sąd według dobra dziecka, na podstawie art. 113 i art. 113¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy karmienie piersią ma znaczenie dla sądu?

Tak, może mieć duże znaczenie praktyczne. Sąd bierze pod uwagę wiek dziecka, sposób karmienia i zdolność dziecka do znoszenia rozłąki, oceniając, jaki model kontaktów najlepiej odpowiada jego dobru.

Czy można w jednym piśmie żądać ustalenia miejsca pobytu i kontaktów?

Tak. W praktyce często składa się jedno pismo obejmujące oba żądania oraz wniosek o zabezpieczenie na czas postępowania.

Jaka jest opłata od wniosku?

Co do zasady opłata stała od wniosku o uregulowanie kontaktów wynosi 100 zł, a od wniosku o rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka również 100 zł, zgodnie z art. 23 pkt 1 i 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy brak małżeństwa rodziców zmienia zasady kontaktów?

Nie. Prawo do kontaktów z dzieckiem nie zależy od tego, czy rodzice byli małżeństwem. Znaczenie ma to, komu przysługuje władza rodzicielska i jakie rozwiązanie najlepiej służy dziecku.

Źródła

• art. 26 § 1-2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 95 § 3, art. 96 § 1, art. 97 § 2, art. 113 § 1-2, art. 113¹ § 1, art. 113² § 1, art. 113³ ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 216¹ § 1, art. 183⁸ § 1, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1-2, art. 755 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 23 pkt 1 i 2 oraz art. 102 ust. 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych